جەتى اياز، ەكى كوجە

  • كەلۋ قاينارى: ءتاڭىرتاۋ تورابى
  • 04:21:45 20/05/2015

       ورازبەك ماكەي ۇلى

    قىستىڭ جەتى ايازى

    قازاقتىڭ اي كالەندار ەسەبى بويىنشا ايتقاندا، ءبىر جىلدىڭ 12 ايىندا 24 امال بار، ءاربىر امالعا 6 كۇن تۋرا كەلەدى. امال كىرگەندە جاۋىن - شاشىن، قارلى - بوران سياقتى تابيعي قۇبىلىس تۋىلادى. مىسالى، جەلدى ايىنىڭ العاشقى امالى اقىراپ كىرگەندە قىرباق قار جاۋادى، مۇنى «اقىراپ اقىرىپ كەلەدى، قارلى بورانىن شاقىرىپ كەلەدى» دەپ قىس باسىنداعى العاشقى ايازدان ساقتانۋدى ەسكەرتەدى. سەرنە كىرگەندە ايۋ اپانىنا كىرىپ قىسقى ۇيقىعا كەتەدى، قالىڭ قار جاۋىپ، قاسات قار قالىپتاسادى، ەل قىستاۋلىقتاعى مالعا جايلى قورا - جايىنا ورنىعىپ بولادى. قاڭتاردىڭ العاشقى امالى توقىراۋ كىرگەندە كۇن قىسقارۋ شەگىنە، ءتۇن ۇزارۋ شەگىنە جەتىپ، ەڭ العاشقى ۇسكىرىك باستالادى. قىرقاياق كىرگەندەگى كۇننىڭ ماردىمسىز ۇزارۋىن: «قاڭتاردا قارعا ادىم ۇزارادى» دەپ قارايدى. قازىرگى عىلمي جۇيە بويىنشا ايتقاندا، قاڭتار ايىنىڭ وسى ەكىنشى امالىنا دەيىن 40 مينۋت شاماسىندا عانا ۇزارادى. بۇل كەزدە ايازدىڭ تەبىنى ارتىپ، مۇز جارىلىپ، وزەن بويلارىنا قىزىل سۋ قاپتايدى، اۋا قۇرامىنداعى سۋ بۋلارى قىلاۋعا اينالىپ، اعاشتىڭ باسىنا اق سۇڭگى تۇرادى، تەرەزە اينەك بەتتەرىنە ءار ءتۇرلى وسىمدىكتىڭ بۋلانۋدان قالىپتاسقان بەينەلىك سۋرەتتەر تۇسەدى. ءۇشتىڭ ايىنىڭ العاشقى امالى اقپان كىرگەندە ءبىر جىلداعى ەڭ قاتتى اياز بولادى، مۇنى حانزۋلار «ءيت ءۇسىپ ولەتىن سۋىق» دەپ قارايدى. قازاق ونى «اقپان - تاقپان التى كۇن، ايعايلاپ سوقسا جەتى كۇن، ولشەپ سالعان تاماعىڭا قوناق كەلسە قاتتى كۇن» دەپ سۋىقتان ساقتانۋ ءۇشىن ەت پەن مايدى تويا جەۋدى ەسكەرتەدى. ءۇت كىرگەندە ايازدىڭ بەتى قايتىپ، كۇن جىلىنا باستايدى. موڭعۇل تىلىندە كيىز ءۇيدىڭ ەسىگىن «ءۇدى» دەيدى، سوعان قاراعاندا، ءۇت ءسوزى قىس پەن جازدىڭ قاقپاسى دەگەن ماعىنا بەرسە كەرەك. ءبىردىڭ ايىنداعى ءاز كىرگەندە جىل قۇستارى كەلە باستايدى. جىل قۇسىنىڭ كەلۋى جاز شىعا باستاعاننىڭ بەلگىسى. «ءاز كەلمەي ءماز بولماس، شاعالا كەلمەي جاز بولماس، شاڭقان كەلمەي بوز (تۇمان) بولماس» دەپ تۇيىندەيدى. بۇل امال كەزىندە قازاق بۇلاقتىڭ كوزىن اشىپ، ادامدارعا قايىرىمدىلىق باعىشتايدى.

جاۋاپتى رەداكتور: بەرىك وقاباي ۇلى