قازاق ۇلتىنىڭ ات ابزەلدەرى (1)

  • كەلۋ قاينارى: ىلە كەشى گازەتى
  • 11:44:42 06/06/2017

    توقتارالى تولقىنبەك ۇلى، قابي قوسىموۆ

 

   جەر شارىنداعىءار ۇلت نەمەسە ۇلىس ۇزاق تاريحتى باستان وتكەرگەن كەشۋلەرى بارىسىندا جەر انادان تىرشىلىك ءۇشىن، وزىنە ءتان شارۋاشىلىق قۇردى، يدەيالىق تانىم قالىپتاستىردى. وسىلارعا سايكەستى سول حالىققا ءتان ادەت- عۇرىپ، پەن تۇرمىس سالت پايدا بولادى.

    تاريحي ەتنوگرافيا عىلىمى قاي- قاشاندا ءبىر حالىقتى زەرتتەگەندە، الدىمەن ونىڭ ۇلتتىق سالت - ساناسى، اتا مۇراسى، داعدى -ءداستۇرى قالاي بولعانىن قاراستىرىپ، ىزدەپ سوڭىنا تۇسەدى. قازاق دالاسىندا جىلقى ەڭ العاش قولعا ۇيرەتىلدى ءارى جىلقىعا قاتىستى سالت- داستۇرلەر تىم ەرتەدەگى ەسكى زاماننان قالىپتاستى. ەردى، ۇزەڭگىنى، ومىلدىرىكتى، قۇيىسقاندى، ءبارى- ءبارىن تاپقىرلادى.

    ۇلتىمىزدىڭ اتا -بابادان جالعاسىپ كەلە جاتقان تاريحى ۇزاق وسىناۋ ءبىر زەرگەلىك ونەرى مۇنىڭ ىشىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى جىلقى مادەنيەتىنىڭ ءبىر سالاسى بولعان ات ابزەلدەرى مەن ات ابزەلدەرىن جاساۋ جاعىندا ايتۋلى اتى بار ونەرلى ۇستالارىمىزدان قازىرگى تالدى قالاشىعىندا وتكەن مارقوم ءابدىرامان ءابىلقان ۇلى مەن قازىرگى زەكتى قالاشىعى بەستاماق قىستاعىنداعى90 جاستاعى قاھارمان ساعىمباي ۇلى قاتارلى بەلگىلى ۇستالاردان ەستىگەن جانە كورگەنىمىز بويىنشا، بوگەنايى بولەك ات ابزەلدەرىنىڭ اتالۋى جانە ونى جاساۋ ونەرى تۋرالى وقىرماندارمەن وي ورتاقتاستىرماقشىمىز.

    ات ابزالدارى -اتقا پايدالاناتىن ەر-تۇرماندارى مەن جابدىقتار؛ تۇرمان -قازاق تىلىندە، ءۇي تۇرمان، ەر-تۇرمان، ات-كولىك تۇرماندارىنىڭ جالپى اتالۋى جيناقتالىپ، «تۇرمان» اتالادى.

    ەر- قازاقي ەردىڭ سىرتقى ءپىشىنى، ۇلگىسى كوپ. ەردىڭ جالپى ماتەريالى نەگىزىنەن نار قايىڭ، قايىڭ ۇيىلى جانە باسقا اعاشتاردان ىستەتىلەدى.

    ەر – تۇرمانعا ەر، تەرلىك، ىشكىلىك، تەبىنگى، توقىم، ۇزەڭگى، ايىل، پىستان، ومىلدىرىك، قۇيىسقان، نوقتا، جۇگەن، شىلبىر، تىزگىن، اتكورپە، قانجىعا، شەتتىك، كوپشىك، كەجىم، شىدەر، تۇسامىس، قامشى قاتارلىلار جاتادى.

    حالقىمىز ەردى ۇلكەن جاقتان: ويما ەر، قۇراندى ەر، اشاماي ەر دەپ ءۇش تۇرگە بولگەن. ەردى قۇراعان بولشەكتەرى: الدىڭعى قاس، ارتقى قاس، اتتىق، بەلاعاش (كىسىلىك)، قانجىعا، قانجىعالىق، قاپتال، وقپان، شەگەلىك، شەتتىك، ۇزەڭگى، ۇزەڭگىلىك، ۇزەڭگى باۋ دەپ بولىنەدى.

    ەر جابدىقتالۋى جاعىنان: ايەلدەر ەرى جانە ەرلەر ەرى دەپ اتالعان. ەرلەرگە ارناپ جاسالعان ەر، قاڭقاسى ىقشام، سۇيەگى جەڭىل، بولشەكتەرى جۇقا ءارى مىقتى، بەرىك اتقا ورنىقتى بولۋ تالاپ ەتىلگەن. ال، ەگدە ايەلدەر مەن قىز –كەلىنشەكتەرگە ارناپ جاسالعان ەردىڭ سۇيەگى اۋىرلاۋ، الەم-جالەمى كوپ بولعان.

    اعاش ەر– ماتەريالى دەرلىك اعاشتان الىنادى. قايىڭ ۇيىلىنان (شورىنان) ەردىڭ الدىڭعى قاسىن جانە ارتقى قاسىن ادەمىلەپ وڭدەپ شاۋىپ الادى دا (ارتقى قاسىنا قايىڭ ۇيىلى بولۋ تالاپ ەتىلمەيدى)، ەردىڭ ۇلكەن-كىشىلىگىنە قاراي ولشەپ، شاۋىپ دايارلاپ العان قيسىق قاپتال اعاشقا بەكىتەدى. ەردىڭ الدىڭعى قاسى ارتقى قاستان ءسال بيىكتەۋ ءارى تىكشە كەلەدى. ارتقى قاسى جاتىعىراق كەلەدى. ەردىڭ ەكى قاسى قاپتالعا بەكىتىلگەن سوڭ ورتاسىنداعى اشىققا قيسىق اعاش قيىعى بەلاعاش ورنالاستىرىلادى.

 

جاۋاپتى رەداكتور: جازيرا بولاتباي قىزى