قازاق ۇلتىنىڭ ات ابزەلدەرى (2)

  • كەلۋ قاينارى: ىلە كەشى گازەتى
  • 12:01:55 06/06/2017

    توقتارالى تولقىنبەك ۇلى، قابي قوسىموۆ

 

    پىستان – ۇلكەن جاقتان پىستان «ەرلەر پىستانى»، «ايەلدەر پىستانى» دەپ ەكى تۇرگە بولىنەدى. جاسالۋ جاعىنان «التى تەمىرلىك پىستان»، «جيىرما ءتورت تەمىرلىك پىستان» دەپ اتالاتىن، ەر-توقىم ۇستىندەگى اتكورپەنى باستىرىپ تۇراتىن ات ابزەلى. ايەلدەر كۇمىس پىستانى–قىز، كەلىنشەكتەرگە ارناپ جاسالعان پىستاننىڭ ماتەريالى جاقسى يلەنگەن سيىر تەرىسىنەن اتتىعى مەن قاجەتتى ماتەريالدارىن كەسىپ-ءپىشىپ العاننان كەيىن، بىلعارى وپايكامەن استارلاپ قايىپ تىگىپ، الدىمەن قارا تەمىردى ۇزىندىعىن التى سانتيمەتر، كەڭدىگىن ەكى سانتيمەتردەن 26باستىرمالىق قاراتەمىردى قاقتاپ كەسىپ الىپ، ونى پىستاننىڭ ءبىر جاعىنا از ارالىق تاستاپ، ءۇش تالدان ءۇش قاتار ەتىپ ورنالاستىرادى. ءار ارالىققا كولدەنەڭ بىردەن باستىرما تەمىردى قويادى. بۇدان تىس، اتكورپە باستىرماسىنا ءبىر جاعىنا ەكىدەن ءتورت تال باستىرما دايىندايدى. وسىلايشا، پىستانعا ىستەلەتىن قارا تەمىر جابدىعى دايىنداالىپ بولعاننان كەيىن، ۇساق ايقىش-ۇيقىش كەرەگە كوز شىعارىپ شاۋىپ، كۇمىستى وتقا قاقتاپ، قاعازداي ەتىپ جۇقارتىپ العاننان كەيىن قارا تەمىردىڭ ۇستىنە اپارىپ شاپتاپ، بالعامەن اقىرىن تاپتاپ وتقا قىزدىرۋ ارقىلى كۇمىستى ابدەن ءسىڭىرىپ ورنالاستىرىپ الادى دا، اسىل تاستاردان ورناتاتىن كوزگە كۇمىستەن قورعان جاسايدى. كۇمىستى وتە جىڭىشكە جىپتەي شيراتپانى اينالدىرىپ تىزەدى. وعان تاس كوز، جاقۇتتار ورنالاستىرىلىپ، كوزدەردى كۇمىس كەپسەرمەن لازىلاپ ۇستاتادى. ەكى مىسقال كۇمىسكە ءبىر مىسقال جەز قوسادى. ەردىڭ ءدال ۇستىنە كەلەتىن كىسىلىگىنە، تەك، كۇمىس ۇستالعان ادەمى ورنەك سالىنعان بۇركەنشىك شەگەلەر عانا قاعىلادى. اتتىقتىڭ ەكى باسىنا كەڭ-تارلىعى التى سانتيمەتر شاماسىنداعى ون ءبىر تالدان ەكى جاعىنداعى جيىرما ەكى تال قارا تەمىردى مانەرلەپ، الۋان ءتۇستى مەرۋەرت، مارجان، اسىل تاستارمەن ۇزبە، قۇيما، شىتىرا، سىزدىق، شيراتپا سالىپ، بۇركەنشىك شەگەلەپ، تۇگەلدەي بەزەندىرىلىپ، كۇمىسپەن كۇپتەلەدى. پىستاننىڭ ەكى باسىنداعى ورتاڭعى تەمىردەن اتكورپەنى قىسىپ تۇراتىن كۇمىس ۇستالعان ەكى بەلدىك سالىنادى ءارى پىستاننىڭ وڭ جاعىنا جىرىم تاعاتىن، سول جاعىنا ايىل بەكىتەتىن باسى تۇيىق ىلمەك قايىس بەكىتەدى. ەرلەر كۇمىس پىستانى–ايەلدەر پىستانىنا قاراعاندا جەڭىل ءارى قاراپايىم، الەم-جالەمى از بولادى. پىستانىڭ جاسالۋى ۇقساس، جۇمسالاتىن ماتەريالى ايەلدەر پىستانىنا قاراعاندا از، ۇزىندىعى سەگىز سانتيمەتر، كەڭدىگى بەس سانتيمەتر اينالاسىندا، ۇشتەن ەكى جاعىنا التى تال قارا تەمىرگە كۇمىس جالاتىپ كوز ورناتادى. بۇل ەرلەردىڭ «التى تەمىرلىك كۇمىس پىستانى» دەپ اتالادى. ەرلەر پىستانىنىڭ اتكورپە باستىرماسى ءۇستى دوڭەستەۋ ، ءىشى قۋىس، ءتورت بۇرىش توقاش فورمالى كەلگەن، استى-ۇستىنەن، ەكى جانىنان ءبىر سانتيمەترگە جەتەر-جەتبەس تەسك تەسىپ، ۇستىنە كەلەتىن جاعىنا پىستانىنىڭ كىسىلىگى، ەكى جانىنا اتكورپە باستىرماسى كۇمىس ۇزبەلەرمەن بەكىتىلەدى ءارى كۇمىستەن كوز ورناتقان باستىرما تەمىردەنءبىر جاعىنا ەكى تالدان ءتورتەۋىن پىستان كىسىلىگىنىڭ ەكى جاعىنا ورنالاستىرادى دا، قالعان ەكى باستىرمانى توقاشتىڭ استىڭعى جاعىنا بەكىتىپ، ءبىرجاعىنا ايىل جانە ءبىر جاعىنا جىرىممەن باسى تۇيىق قايىس بەكىتىپ، باستىرمانىڭ استىنان شەگەلەپ جابدىقتايدى.

    جۇگەن – 3 تە 4-عاسىرلارداعى ساقتار داۋىرىندە تاپقىرلانعان. ماتەريالى ءىرى قارا تەرىسىنەن جاسالادى. جۇگەن اۋىزدىق، تىزگىن، جاقتاۋ، جەلكەلىك، ساعالدىرىق، كەكىل، كەڭسىرىك، سۋلىق، جەتىم ساعالدىرىق قاتارلى بولەكتەردەن قۇرالادى. جۇگەندى اسپەتتەلۋ جاعىنان: كۇمىس جۇگەن، التىن جۇگەن دەپ ايتادى. اتالۋى جاعىنان: ەرلەر جۇگەنى، ايەلدەر جۇگەنى دەپ بولىنەدى. ماتەريالى جانە جاسالۋ جاعىنا قاراي ورمە جۇگەن، قايىس جۇگەن، قۇر جۇگەن، بىلعارى جۇگەن، تۇيمە جۇگەن، وقىرالى جۇگەن، ت ب.

جاۋاپتى رەداكتور: جازيرا بولاتباي قىزى