جۇڭحۋا ادامگەرشىلىك رۋحىنىڭ ەكى ءداستۇرى

  • كەلۋ قاينارى: ىلە گازەتى
  • 03:42:06 14/06/2017

    

    لوۋ يۇيليە

 

    باتىس مادەنيەتىمەن سالىستىرعاندا ادامدى نەگىز ەتەتىن ادامگەرشىلىك رۋحى جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ ءتۇبىرلى رۋحىنىڭ ءبىرى ءارى جۇڭحۋا ۇلتتارىنىڭ ادامزاتقا قوسقان ماڭىزدى ۇلەسى. جۇڭحۋا مادەنيەتى باتىس جوۋ پاتشالىعىنان بەرى قاراي ادامدى نەگىز ەتەتىن مادەنيەت سيپاتىن شىنايى ايقىندادى، ال باتىستا جاڭا ەرادان كەيىن قالىپتاسقان رۋحتى نەگىز ەتەتىن مادەنيەت تەك ەۆروپاداعى اعارتۋ قوزعالىسى كەزىندە عانا ادامپازدىق (انتروپولوگيزم) تۋىن كوتەرىپ، ادام ارۋاققا قۇل بولماي ادام بولىپ جاساۋى كەرەك دەپ قۋاتتادى. ونىڭ يدەيالىق قاينارى ەجەلگى گرەك، ريم مادەنيەتى بولدى، سونداي–اق 16–عاسىردان كەيىنگى ءدىن تاراتۋشىلاردىڭ جۇڭگودان الىپ قايتقان ادامپازدىق مادەنيەتىنىڭ ىقپالىن قابىلدادى.

    ادامدى نەگىز ەتەتىن ادامگەرشىلىك رۋحىنىڭ ەكى ۇلكەن ءداستۇرى بار. ونىڭ ءبىرىنشىسى _ «تاريحتى عيبىرات ەتۋ». تاڭ تايزۇڭ:«مىستى اينا ەتىپ بويىڭدى تۇزەيسىڭ، بۇرىنعىنى ۇلگى ەتىپ بۇلىنگەندى تۇزەيسىڭ» دەپ تاريحي كەشىرمەلەردىڭ ماڭىزدىلىعىن دارىپتەگەن. سول سەبەپتى ەلىمىزدىڭ تاريحي جازبالارى بۇكىل دۇنيەدە ەڭ جۇيەلى، ەڭ كەمەلدى. اۋەلى، رەسمي تاريح رەتىندە جيىرما ءتورت نەمەسە جيىرما بەس تاريح بار، بۇدان سىرت تاعى كوپتەگەن بەيرەسمي جانە قوسىمشا تاريحي ماتەريالدار بار. ءاربىر پاتشالىقتىڭ بيلىگى تۇراقتاسقاننان كەيىنگى ىستەيتىن ءبىرىنشى ءىسى _ ادەپ پەن مۋزىكانى تۇزەۋ. ەكىنشى ءىسى _ الدىڭعى پاتشالىقتىڭ تاريحىن تۇزەۋ. جۇڭگونىڭ ادامدى نەگىز ەتەتىن ادامگەرشىلىك رۋحى _ «تاريحتى عيبىرات ەتۋ» ارقىلى قورىتىندىلانعان وسىنداي ءداستۇردىڭ جەمىسى.

    شيا پاتشالىعىن شاڭ پاتشالىعى، شاڭ پاتشالىعىن جوۋ پاتشالىعى جويدى، مۇنى تاريحتا «تاڭ _ ۋ توڭكەرىسى» (شاڭتاڭ، جوۋ–ۋ پاتشالار توڭكەرىسى) دەپ اتايدى. شيا، شاڭ ەكى پاتشالىقتىڭ تاريحى جوۋ پاتشالىعىنا تەرەڭ وي سالدى. تاريحتى عيبىرات ەتكەن جوۋ پاتشالىعى باستاپتا–اق «جازمىش _ تۇرلاۋسىز» دەيتىن قيسىنعا جۇگىندى. جازمىش تۇراقتى، وزگەرمەيتىن، ماڭگى تۇراقتاپ قالاتىن نارسە ەمەس، ول ادامدار سەبەبىنەن وزگەرەدى. ەندەشە، جازمىش قالاي، نەنى نەگىز ەتىپ وزگەرەدى؟ «تاريحنامادا» جوۋلىقتار «ادامگەرشىلىكتى ارداقتاۋدى»، وعان قوسا مەملەكەت باسشىسى ءوز باسىنىڭ كىسىلىك قاسيەتىن تەز ارادا جوعارىلاتۋعا كۇش سالۋى كەرەك دەگەن كەلەلى كوزقاراستى العا قويدى. بۇل جۇڭگو مادەنيەتىندەگى ءتۇبىرلى ءبىر ەرەكشەلىكتى تۇلعالاندىردى، تاعدىر مەن بيلىكتىڭ باياندى–بايانسىزدىعى سىرتقى كۇشتىڭ ەركىندە ەمەس، قايتا جەكە باستىڭ ادامگەرشىلىگىندە ەكەنىن بەلگىلەدى. جاراتۋشى دا حالىقتىڭ پيعىلىنا باعادى، «تاريحنامادا» وسىنداي جازبالار وتە كوپ، ايتالىق، «حالىق مەملەكەتتىڭ تىرەگى، تىرەگى بەرىك مەملەكەت تىنىش بولادى»، «كوپ اۋعان جاققا ءتاڭىر اۋادى» دەگەن سياقتى. «پاتشا حالقىن ءتاڭىر تۇتادى». جۇڭگو مادەنيەتىندەگى ءتاڭىر (天) تەك قانا كوك ءتاڭىرى، جاراتۋشى عانا ەمەس. ول ءمانى كەڭ ۇعىم، ۇلى جاراتىلىستى، تابيعات زاڭىن قامتيدى ءارى حالىقتىڭ نيەتىنە ۋاكىلدىك ەتەدى. جۇڭگو مادەنيەتىندەگى ادامدى نەگىز ەتەتىن ادامگەرشىلىك رۋحىنىڭ وزەگى _ ادامنىڭ سىرتقى كۇشتىڭ مەڭگەرۋىندە ەمەس، قايتا ءوزىنىڭ مىنەز–قۇلقىن جەتىلدىرۋ ارقىلى حارەكەت ەتۋىندە.

جاۋاپتى رەداكتور: گۇلدەن ماقسات قىزى