ۇلى وتانىمىز جۇڭگو-ءبىزدىڭ كىر جۋىپ، كىندىك كەسكەن اتا مەكەنىمىز

  • كەلۋ قاينارى: ىلە كەشى گازەتى
  • 04:03:38 03/08/2017

    احمەتجان الىمبەك ۇلى

    

    قازاق ۇلتى-جۇڭگوداعى تاريحى ۇزاق، بايىرعى از ۇلتتاردىڭ ءبىرى. ول نەگىزىنەن زامانىمىزدان بۇرىنعى ءۇيسىن، ساق، يۇزى (ءجۇز)، قاڭلى، الان، ھۇنداردان باستاۋ الادى. قازاقتىڭ العاشقى تەگى بولعان وسى تايپالار مەن تايپالار وداعىنا كەيىنگى داۋىرلەردە ارعىن، نايمان، ۋاق، مەركىت، قوڭىرات، جالايىر، قىپشاق تايپالارى سياقتى تۇركى تىلدەس رۋ-تايپالار مەن تايپا وداقتارى بىرتە-بىرتە قوسىلىپ، ءوزارا بىرىگىپ، دامۋ ارقىلى قازاق ۇلتى بولىپ قالىپتاستى. قازاق حالقىنىڭ شىعۋ تەگى بولعان وسى رۋ-تايپالار ىشىندە ۇيسىندەر ماڭىزدى ورىندى يەلەيدى. ۇيسىندەر زامانىمىزدان بۇرىنعى 2-عاسىردا ىلە اڭعارى مەن جەتىسۋ ءوڭىرىن مەكەندەگەن. سول كەزدە بۇرىن وسى ءوڭىردى مەكەندەگەن ساق جانە يۇزلەرمەن توعىسىپ، قازاق ۇلتىنىڭ ارعى تەگىن قالىپتاستىردى. قورىتىپ ايتقاندا، ۇيسىندەر وزىنەن بۇرىن جاساعان ساق تايپالارىنىڭ ۇرپاقتارى بولىپ، تاريح بەتىنە ءۇيسىن اتىمەن ۇلاسىپ، ۇلى جۇزدەردى وزىنە قوسىپ دامۋى ارقىلى «ۇلى ءجۇز ءۇيسىن» دەگەن اتپەن وسى داۋىرگە جەتتى. وسى تۇرعىدان ەجەلگى ۇيسىندەر قازاقتىڭ ءتۇپ اتا تەگى دەيمىز.

    زامانىمىزدان بۇرىنعى 108-جىلى حان ۋدي پاتشا ءوزىنىڭ تۋىسى جياڭدۋ ۋاڭنىڭ قىزى شيجۇندى حانىشالىققا كوتەرىپ اسقان دابىرا، ءسان-سالتاناتپەن ءۇيسىن ەلىنە ۇزاتادى. حانىشاعا قىزمەتكەر، نوكەر، كۇتۋشىلىككە جۇزدەن ارتىق ادام بەرىپ، ءۇيسىن ەلىنە ۇزاتادى. ءۇيسىن ەلىنىڭ اق ورداسىنىڭ وڭ جاق بوساعاسىنا كەلىن بولىپ تۇسكەن شيجۇن حانىشا وسى وردادا وتىرىپ تۋعان جەرى مەن وسكەن ەلىن ساعىنىپ:

    «مەنى ۇزاتتى الەمنىڭ ءبىر جاعىنا،

    قيىرداعى جات ەلگە-ءۇيسىن حانىنا.

    دوڭگەلەك كيىز ءۇي، تۋىرلىق تام ورنىنا،

    ەت جەپ، ايران ىشەدى تاماعىنا.

    تۋعان جەردى ساعىنىپ سارعايامىن،

    اققۋ قۇس بوپ قايتسام دەپ اۋىلىما» دەگەن ءۇيسىن ەلىنىڭ تۇرمىس تىرشىلىگىن بەينەلەيتىن التى تارماقتى «اققۋ ءانى» دەپ اتالاتىن جىرىن جازعان. بۇل قازاقتىڭ قازىرگى كيىز ءۇيىن ەجەلگى ۇيسىندەردىڭ بۇدان نەشە مىڭ جىل بۇرىن پايدالانعاندىعىن دالەلدەسە، ۇيسىندەردىڭ حان پاتشالىعىنا قۇدالىققا مىڭ جىلقى قالىڭ مال بەرۋى، قازاق ۇلتىنىڭ قىزعا قالىڭ مال بەرىپ قۇدا ءتۇسۋ سالتىنىڭ ەجەلگى ءۇيسىن داۋىرىنەن باستاۋ العاندىعىنان دەرەك بەرەدى. شيجۇن حانىشا ءۇيسىن ەلىنە كەلىن بولىپ تۇسكەن كەزدە، ەلجاۋ ءبي 70 تەن اسقان، نەمەرە-شوبەرە سۇيگەن ادام ەكەن. ول ەل-جۇرتىنىڭ قامى مەن ءىزىن باساتىن مۇراگەرىنىڭ بولاشاعىن ويلاپ، شيجۇن حانىشانى ءوزى الماي، ءجونشى بيگە قوسۋ قارارىنا كەلەدى. وسى ارقىلى ەلجاۋ ءبيدىڭ نەمەرەسى ءجونشى ءبي حان پاتشاسىنىڭ حانىشاسى شيجۇنمەن نەكەلەنەدى.

جاۋاپتى رەداكتور: جازيرا بولاتباي قىزى