ازوت، فوسفور جانە كالي تىڭايتقىشتارىنىڭ داقىلداردىڭ ءوسىپ–ونۋىندە اتقاراتىن رولى

  • كەلۋ قاينارى: ىلە گازەتى
  • 04:16:51 16/08/2017

    ءتۇرلى داقىلداردىڭ ۋىز ءداندى جاڭا جارعان جاس وركەنى كۇن نۇرى، اۋا، سۋ، تەمپەراتۋرا سياقتى شارت–جاعدايلار جەتەرلىك بولعاندا عانا جايقالىپ وسە الادى. سوندىقتان داقىلدار پىسقانعا دەيىن جوعارىداعى ءتورت ءتۇرلى فاكتورلارعا ۇنەمى كوڭىل ءبولۋ كەرەك. ءتۇرلى داقىل ءوسۋ بارىسىندا كومىرتەگى، سۋتەگى، وتتەگى، ازوت، فوسفور، كالي، كالتسي، ماگني، كۇكىرت، تەمىر–مولبيدەن سياقتى ون نەشە ءتۇرلى ەلەمەنتتى ۇقساماعان مولشەردە قاجەت ەتىپ وتىرادى. ۇزاق جىلدار بويى ۇزدىكسىز ەگىن ەگىلگەن جەرلەردە بۇل ەلەمەنتتەردىڭ مولشەرى تومەن بولادى. وسى سەبەپتى توپىراق قۇنارسىزدانىپ، ءونىم تومەندەيدى، سول ءۇشىن مۇنداي جەرگە ەگىلگەن داقىلدارعا حيميالىق تىڭايتقىش دەركەزىندە بەرىلسە ءوسىپ–جەتىلۋى جاقسى بولىپ، ءونىم مولشەرى جوعارى بولادى. رايونىمىزدا ىستەتىلەتىن حيميالىق تىڭايتقىشتارعا ازوت، فوسفور، كالي تىڭايتقىشى جاتادى.

    ازوتتىڭ رولى. ازوت − بەلوكتىڭ باستى قۇرامى. بەلوكتىڭ قۇرامىندا شامامەن 16–18 پايىز ازوت بولادى. ويتكەنى سيتوپلازما، كلەتكا يادروسى، فەرمەنت سياقتىلاردىڭ بارلىعىنىڭ قۇرامىندا بەلوك بولادى، ازوت بۇلاردىڭ دا باستى قۇرامى ەسەپتەلەدى. يادرو قىشقىلى، حلوروفيل تەكتەس قوسىلىستاردىڭ قۇرامىندا دا ازوت بار، مۇنان وسىمدىكتەردىڭ ءوسىپ–جەتىلۋىندە ازوتتىڭ باستى رول اتقاراتىندىعىن كورۋگە بولادى. سوندىقتان ازوت تىرشىلىك ەلەمەنتى دەپ تە اتالادى. ەگەر ازوت تاپشى بولسا، داقىل ءالسىز، جىڭىشكە بولۋمەن بىرگە، الاسا بولىپ، جاپىراعى سارعايىپ، گۇلى كىشكەنە بولىپ اشىلادى دا توزاڭدانۋى، ءدان الۋى جاقسى بولمايدى.

    فوسفوردىڭ رولى. وسىمدىك جونىنەن العاندا، ازوت پەن فوسفوردىڭ رولى ءبىر–بىرىنەن قالىسپايدى. فوسفور يادرو بەلوگى مەن فوسفورلى ماي كلەتكالارىنىڭ بولىنۋىندە، دامۋىندا جانە تۇقىمىنىڭ جەتىلۋىندە، گۇلىنىڭ اشىلۋى مەن ءدانىنىڭ قالىپتاسۋىندا ۇلكەن رول اتقارادى. فوسفور وسىمدىكتەردىڭ فوتوسينتەزدىك رولىنا، تىنىس الۋ رولىنا، سونداي–اق وسىمدىكتەگى ورگانيكالىق زاتتاردىڭ اۋىسۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. سونىمەن بىرگە، وسىمدىكتەردىڭ قۋاڭشىلىققا قارسى تۇرۋ قۋاتىن ارتتىرادى. فوسفور وسىمدىكتەردىڭ جالپى تۇلعاسى جونىنەن العاندا كەم بولسا بولمايدى، ەگەر ول تاپشى بولسا ەڭ الدىمەن استىڭعى جاپىراقتارى سارعايادى دا، وسىمدىك گۇلىنىڭ اشىلۋىنا، تامىرىنىڭ جەتىلۋىنە ىقپال ەتەدى.

    كاليدىڭ رولى. كالي − داقىلداردىڭ فوتوسينتەز رولىن تەزدەتەدى. سونىمەن بىرگە، جاي قانتتاردىڭ كوپ قانتتانۋىنا، كراحمالدىق تالشىقتىڭ اعاش زاتىنا اينالۋىن تەزدەتەدى. وسىمدىك ساباعى مەن جاپىراعىنداعى مەحانيكالىق تكاندارىنىڭ كلەتكا قابىعىن قالىڭداتادى. دەرت–دەربەزدەرگە توتەپ بەرۋ قۋاتىن كۇشەيتەدى. سوندىقتان ول، اسىرەسە، كۇزدىك ءبيداي سياقتىلاردىڭ قىستان امان وتۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى.

    ازوت پەن فوسفوردىڭ كەم بولۋى داقىلداردىڭ العاشقى ءوسۋ مەزگىلىندە–اق بايقالادى. ال كالي داقىلداردىڭ ەرتە وركەن جايعان بولەگىنە توپتالىپ، ۇنەمى بالعىن بولەگىنە اۋىسىپ وتىراتىندىقتان، ونىڭ كەمدىگى دەركەزىندە بىلىنبەيدى. داقىلداردا كالي كەم بولسا، ەڭ الدىمەن، استىڭعى جاپىراقتارى سارعايادى، جاپىراق ۇشتارى مەن جيەكتەرىندە قارا داقتار پايدا بولادى. جاپىراقتارىنىڭ جۇيكەلەرى ءۇزىلىپ، قۋىرىلۋمەن بىرگە، ساباقتارى جۇمسارىپ وڭاي جاپىرىلادى ءارى قىراۋ ۇسىگىنە دە وڭاي ۇشىرايدى.

    (ماتەريالدان)

جاۋاپتى رەداكتور: جازيرا بولاتباي قىزى