كەنىشتى مەكەن كەتپەنتوبە

  • كەلۋ قاينارى: ىلە گازەتى
  • 08:53:44 26/09/2017

    قۋاتجان جاقىپباي ۇلى

    

    قازىرگى تەكەس اۋدانىنان باتىستى بەتكە الىپ ءور تەكەسكە كەتەتىن ولكە تاس جولىمەن ءجۇرىپ كەلە جاتقانىڭىزدا الدىڭىزدان قاسيەتتى قابانبايدىڭ ات تاۋى كوزىڭىزگە كورىنە باستايدى. اتتىڭ تاۋى ەكى تەكەستىڭ ورتاسىندا (قازىرگى موڭعۇلكۇرەنى كەزىندە ءور تەكەس دەپ اتايتىن جانە قازىرگى تەكەس اۋدانى) بايىرعى ءۇيسىن بابامىزدىڭ اتا قونىسى بولعان ءۇيسىن تاۋى مەن ءحانتاڭىر تاۋىنىڭ ورتاسىنان ويىپ ورىن الىپ، ايبارلى ايباتىمەن الەمگە ايگىلەنىپ تۇر. مىنە وسى اتتىڭ تاۋىنىڭ كۇنگەي بوكتەرىمەن تەكەس وزەنى باتىستان شىعىسقا قاراي نەشە مىڭ شاقىرىم جولدى ارتقا تاستاپ، توقتاۋسىز جوڭكىلە اعىپ جاتادى. تەكەستىڭ قانشاما ۇزاق تاريح كەشۋلەرى مەن قانشاما اڭىز–اڭگىمەلەردىڭ ارقاۋىنا جۇكتى بولىپ جاتقاندىعىن ءبىز تولىق بىلە بىلمەيمىز. تەكەس دەگەن وسى ءبىر جەر اتىنا قاراپ تەكەس ءسوزىنىڭ پايدا بولۋى وسىنداعى وزەن سۋىنىڭ تەگىس بولىپ اعىپ جاتقاندىعىنان بولعان با دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ەكى تاۋ اراسىنداعى ويپاتتى جازىقتى ءبىز ءور تەكەس جانە تومەنگى تەكەس دەپ ەكى رايونعا بولەمىز. ارينە وزەن سۋى جەر تۇزىلىسىنە قاراي باتىستان شىعىسقا قاراي ەكى وڭىردە، دەمەك ەكى جازىقتا تەگىس بولىپ اعادى، ءبىرى ءور جازىق، ياعني بۇگىنگى موڭعۇلكۇرە جازىعى، ەندى ءبىرى، تومەنگى جازىق، ول قازىرگى تەكەس جازىعى. مىنە سودان ءور تەگىس جانە تومەنگى تەگىس دەپ ايتىلعان بولۋى مۇمكىن. بۇل وزەن ءار جىلى، ءار ماۋسىم ءبىر ارنادا جاتپاي ارناسىنان القىپ، اۋناپ اعىپ جاتادى. وسى جەردە تەكەستى ايتىپ وتىرعانىم مۇنداعى ەل اتى، جەر اتى دا وسى تەكەس وزەنىمەن قاتىستى بولعاندىعىنان ەدى. تەكەس وزەنىنىڭ بويىنداعى جاراتىلىسى مەن قاسيەتىنەن قالىپتاسقان بۇل جەر ەسىمدەرى بۇل كۇندەرى ءار اۋىل، ءار رۋلى ەلدىڭ قۇزىرلى قونىستى مەكەنىنە اينالىپ، مۇنداعى ەل باقىتتى دا، باياشاتتى كۇندەردى باسىنان وتكىزىپ كەلەدى.

    كەتپەنتوبە دە سول تەكەس وزەنى بويىنداعى جازىققا بىتكەن شاعىن ءبىر توبەنىڭ اتى. بۇگىنگى شولاقتەرەك اۋىلى مەن كوكتەرەك قىرعىز اۋىلىنىڭ تەكەس بويى جاعاسىنداعى شەكارا وڭىرىنە كەلگەندە جازىقتا بولەكشە بىتكەن جالعىز توبە بىردەن كوزىڭىزگە كورىنەدى. مىنە، بۇل توبەنى ءبىز كەتپەنتوبە دەپ اتايمىز. ولاي بولسا، بۇل نەگە كەتپەنتوبە دەپ اتالعان؟ تەكەس وزەنىمەن قانداي قاتىناسى بار؟ دەگەن سياقتى سۇراۋلار ويىمىزعا ورالا بەرەدى.

    جاراتىلىستاعى وزەن، سۋ، تاۋ، تاس، توپىراق، اعاش، جان–جانۋارلاردىڭ بارلىعىنىڭ دا وزىندىك قالىپتاسۋ قاسيەتى، جاراتىلىس زاڭدىلىعى بار. ارينە مۇنى بۇگىنگى ءداۋىر عىلىم يەلەرى دە دالەل كورسەتىپ، ءتۇرلى جاقتاردان زەرتتەۋ جاساپ كەلەدى. اتا–بابالارىمىز «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەيدى. بۇل ءسوز تەكتەن –تەك ايتىلماسا كەرەك. عىلىمدا جەرشارى پايدا بولۋدىڭ الدىندا لاۋلاپ جانىپ تۇراتىن وت شارى بولعان، ال ودان كەيىن سۋ شارىنا اينالىپ، بىرتىندەپ جەر قىرتىسىن قالىپتاستىرىپ ودان جالپى ورگانيزم پايدا بولعان دەسەدى. سوندىقتان دا سۋدى ءبىز تىرشىلىكتىڭ يەسى دەيمىز. ەگەر الەمدە سۋ بولماسا، جەر شارى دا بولماس ەدى. مەيلى توپىراق، تاۋ –تاس بولسىن، مەيلى اعاش بولسىن، ولاردىڭ پايدا بولۋى، ءتۇزىلىسى، قۇرىلىمى تىكەلەي سۋمەن قاتىستى. مىنە كەتپەنتوبەنىڭ دە قالىپتاسۋىن سول سۋ اعىسىنىڭ سالدارىنان بولعاندىعىن كورىپ الۋعا بولادى. تەكەس وزەنىنىڭ تاريحتا تەرىس وزەن دەگەن اتى بار. ارينە تەكەس وزەنى كەزىندە ەكى تاۋ اراسىندا سونشاما ۇلكەن وزەن بولسا كەرەك.

جاۋاپتى رەداكتور: جازيرا بولاتباي قىزى