تامساندىرعان تاڭبالى(3)

  • كەلۋ قاينارى: ىلە گازەتى
  • 04:16:26 12/10/2017

    شاپيح زاكاريا ۇلى

    

    سازدىقتاعى بايىرعى تەرەك ورمانى. ىلە الابىندا سازدى جەرلەردە نەمەسە وزەن اڭعارلارىندا ماۋەلەپ ءوسىپ تۇرعان ورماندىقتار شاعىن نەمەسە اۋماقتى بولسىن، بارشىلىق. سالىستىرا ايتقاندا، وسىنداي ورماندىقتاردىڭ جاسىل لەنتاداي سوزىلعان ەڭ كولەمدىسى نىلقى اۋدانىنداعى قاس وزەنى بويىندا. 200 كيلومەتردەن استام ارالىقتا جەلىدەي تارتىلىپ، قاس وزەنىنەن ءنار–قورەك الىپ، 213 مىڭ مۋ القاپتى كومكەرىپ جاتىر. اسىرەسە، ەڭ سالتاناتتى كوركەم كورىنىستىسى _ جىرىنتاي كوپىرىنىڭ باتىسىنان قاراسۋ اۋىلى كىشى قاراسۋدىڭ قۇيعانىنداعى اراسان ەلەكتر ستانسياسى سۋ قويماسىنا دەيىنگى 60 كيلومەترگە تاياۋ قاس وزەنىنىڭ ەكى جاعالاۋىنداعى شۇراتتى ءوڭىر. اۋدان قالاشىعى وسى شۇراتتى ءوڭىردىڭ ءدال ورتاسىنا ىرگە تەپكەن.

    نىلقى اۋدانىنىڭ ساياحات كاسىبىن دامىتۋ جونىندەگى جالپى تۇلعالىق ورنالاستىرۋدا «ءبىر لەنيا، ءۇش رايون» بولىپ بولىنەدى. ياعني: ءبىر لەنيا–293 كيلومەترگە سوزىلعان قاس وزەنى كورىنىس لەنياسى، ءۇش رايون _ باتىس رايونىندا سازدىقتاعى بايىرعى تەرەك ورمانى كورىنىس رايونى، ورتا بولىمىندە جىرىنتاي ەلەكتر ستانسياسى سۋ قويماسى كورىنىس رايونى، شىعىس بولىمىندە تاڭبالى ساحاراسى كورىنىس رايونى. نىلقى اۋدانى باتىس رايونعا جاتاتىن سازدىقتاعى بايىرعى تەرەك ورماندى كورىنىس رايونىنان اۋدان قالاشىعىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى قاس وزەنى كوپىرىنىڭ باتىس جاعىنداعى ءوڭىردى ءتۇيىندى تۇردە ساياحاتتاۋشىلاردى باۋراۋ ءۇشىن قىرۋار قارجى جۇمساپ، ءتۇرلى قاجەتتى شارتتارىن ۇزدىكسىز كەمەلدەندىرۋ ۇستىندە. مۇنداعى ورماندى القاپتى جەرگىلىكتى تۇرعىندار بۇرىننان «كىلەڭ توعاي» دەپ اتاپ كەلگەن. تىلىمىزدە «كىلەڭ، ىڭعاي، ءبارى، بارلىعى، وڭكەي...» دەگەن سينونيم سوزدەر بارشىلىق. قاس وزەنىنىڭ باسىنان اياعىنا دەيىنگى كوپ توعايلاردىڭ ىشىندە كەڭ اۋماق قالىپتاستىرعانى وسى «كىلەڭ توعاي». قاي بيىككە شىعىپ، قاي جاعىنان قاراساڭىز دا ادامداردى ەرىكسىز تاڭداندىرادى. قازىرگى قويىلعان اتى «سازدىقتاعى بايىرعى تەرەك كورىنىس رايونى». جۇڭگونىڭ باتىس وڭىرىندەگى ەڭ ۇلكەن، ەكولوگيالىق ونىمدىلىگىن ساۋلەلەندىرۋى ەڭ تاماشا، قورعالۋى ەڭ كولەمدى كورىنىس قالىپتاستىرعاندىعىنا بايلانىستى اتاعى شار تاراپقا جايىلۋدا. ەڭ بيىگى، ەڭ كوبى، كەيبىرىنە قۇلاش جەتپەس ەڭ دوكەيى، قويۋ جاپىراقتى تەرەكتەر بولعانىمەن، اراسىنا كىرسەڭىز الۋان ءتۇرلى اعاش، بۇتا–بۇرگەندەرمەن لىقسىپ تۇرعان نۋ ورمان. اق قايىڭ، ەرەن، تال، تىكەن جيدە (شىرعاناق)، دولانا، توبىلعى، ساراعاش، ءيتمۇرىن، قاراعان، ىرعاي سىقىلدى اعاش، بۇتا–بۇرگەندەر تۇتاس بايىرعى تەرەك ورمانىنىڭ بوس ارالىقتارىن تولتىرىپ، اشىق–الاڭقىلارىنداعى ءتۇرلى جەمىستى، گۇلدى وسىمدىكتەرمەن قوسا قۇلپىرىپ جاتادى.

    عىلمي ۇعىم بويىنشا ايتقاندا، سازدىقتاعى بۇل ورمان قايتادان جەتىلەتىن ورمان تۇرىنە جاتادى. جاراتىلىستىق نەمەسە ادامداردىڭ ويرانداۋىنان كەيىن ءتيىمسىز سەبەپتەر تاعى تۋىلماسا بەلگىلى ۋاقىتتا تابيعي تۇردە ورمان بولىپ قالىپتاسادى. ءبىز ايتىپ وتىرعان قاس وزەنىن بويلاعان سازدىقتارداعى بايىرعى تەرەكتەر ورمانى _ ءوسۋ، ويراندالۋ، قايتا ءوسۋ سياقتى تاريحي بارىستاردى تالاي رەت باستان كەشىرىپ، كوپ جىلدىق قورعاۋدىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگىدەي تولىقسىعان كوك بۇيرا جاسىل القاپقا، ادامداردىڭ سەيىل–سەرۋەن قۇرىپ، كوركەمدىكتەن، كىرشىكسىز تازا اۋادان ءلاززات الاتىن، جىلدىڭ ءتورت ماۋسىمىندا دا ءتۇرلى قيمىلدار وتكىزىپ، عىلمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە بولاتىن، كوپ يقۋاتتى ەكولوگيالىق تابيعي باقشاعا اينالدى. 2014–جىلى مەملەكەتتىك ساياحات مەكەمەسىنىڭ بەكىتۋىمەن 4A دارەجەلى ساياحات رايونى دارەجەسىنە كوتەرىلدى.

جاۋاپتى رەداكتور: جازيرا بولاتباي قىزى