شولگە ءتوزىمدى التاي قىزىل كەندىرى

  • كەلۋ قاينارى: ىلە گازەتى
  • 03:35:14 15/11/2017

    كادىرقان ءابىلقايىر ۇلى

    

    بيولوگيالىق ەرەكشەلىگى جانە قاسيەتى. لوپنۇر كەندىرى شاي جاپىراق كەندىرى دەپ تە اتالادى. ول جۇپارتال تۇقىمداسىنا، لوپنۇر كەندىرى تۋىسىنا جاتاتىن كوپ جىلدىق ءشوپ ساباقتى ءارى جارتىلاي بۇتا–بۇرگەندى وسىمدىك بولىپ، ونىڭ جابايى ءتۇرى رايونىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندەگى لوپنۇر كولى وڭىرىندە شوعىرلى وسەدى. ەلىمىزدىڭ اگرونوميا ماماندارى 1952–جىلى بۇل وسىمدىكتى لوپنۇر كولى وڭىرىنەن تۇڭعىش رەت بايقاعاندىقتان لوپنۇر كەندىرى دەپ ات قويعان. لوپنۇر كەندىرى جۇڭگوشا دارىگەرلىكتىڭ ماڭىزدى ماتەريالى بولىپ، جاپىراعى مەن تامىرىنان جانە قابىعىنان قان قىسىمدى، قاننىڭ ماي قۇرامىن تومەندەتىپ، نەرۆتى تىنىشتاندىرىپ، جۇرەكتى قورەكتەندىرىپ، قارتايۋدى باياۋلاتاتىن رولى بار جاپىراق شايىن، جۇڭگوشا دارىلەردى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ كيىمدەرىن جاساۋعا بولادى. لوپنۇر كەندىرى قابىعىنىڭ تالشىعى مىقتى، سەرپىمدىلىگى جوعارى، جىڭىشكە ءارى شىرۋگە شىدامدى بولعاندىقتان قىمبات باعالى كەزدەمە نەمەسە شىرۋگە شىدامدى ماتەريالداردى توقۋعا ىستەتىلەدى. لوپنۇر كەندىرى كوبىنەسە، قىزىل گۇلدى، اق گۇلدى جانە كۇلگىن گۇلدى بولىپ ءۇش تۇرگە بولىنەدى. مۇنىڭ ىشىندە لوپنۇر قىزىل كەندىرى از ۇشىرايتىن باعالى وسىمدىك بولىپ، ساباعىنىڭ بيىكتىگى 2 مەتر اينالاسىندا، بۇتاعى مەن جاپىراعى از، گۇلىنىڭ رەڭى اشىق قىزىل نەمەسە كۇلگىن قىزىل بولىپ، حوش ءيىستى بولادى. وندا قۇمدى ءشول وسىمدىكتەرىنىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىگى كورنەكتى بولىپ، قۋاڭشىلىققا، سۋىققا، قۇمدى–بورانعا، تۇزدى–سورعا جانە دەرت–دەربەزگە ءتوزىمدى بولۋ سىندى كوپتەگەن قاسيەتتەرى بار. ول كوبىنەسە كۇن نۇرى تولىق تۇسەتىن كۇنگەي وڭىردەگى قۇمايت توپىراقتى قاعىر جەرلەردە ءوسىپ–جەتىلەدى. لوپنۇر قىزىل كەندىرىنىڭ قۋاڭشىلىققا جانە تۇزدى–سورتاڭعا ءتوزىمدى بولۋىنداعى باستى سەبەپ− ول جارتىلاي ءشوپ ساباقتى ءارى جارتىلاي بۇتا–بۇرگەندى وسىمدىكتەر تيپىنە جاتاتىندىقتان، ياعني ساباعىنىڭ تومەنگى جاعىنان تارتىپ، تۇتاس تامىر جۇيەلەرى اعاش تەكتى بولاتىندىقتان، ونىڭ ۇستىنە، نەگىزگى تامىرى مەن جاناما تامىرلارى جان–جاعىنا تەرەڭ بويلاپ وسەتىندىكتەن توپىراق قاباتىنداعى دىمقىلدىقتى ءسىمىرىپ پايدالانا الادى. سونىمەن بىرگە، توپىراقتىڭ ۇستىڭگى جانە ورتاڭعى قاباتىنداعى تۇزدى سورتاڭنىڭ زيانىنا وڭايلىقشا ۇشىرامايدى.

    لوپنۇر قىزىل كەندىرىن زەرتتەپ اشۋدىڭ تىڭ جەتىستىگى. وتكەن عاسىردىڭ 70–جىلدارىنىڭ سوڭىنا كەلگەندە ءتۇرلى سەبەپتەردەن رايونىمىز كولەمىندە وسەتىن لوپنۇر كەندىرى بايلىق قاينارىنىڭ قاۋىرت ازايۋ ءجايتى كورىلدى. مۇنىڭ ىشىندە لوپنۇر قىزىل كەندىرى (قىزىل گۇلدى لوپنۇر كەندىرى) وڭتۇستىك شينجياڭداعى ءىشىنارا جەرلەر مەن سولتۇستىك شينجياڭداعى ەبنۇر كولى وڭىرىندە تىم از مولشەردە ساقتالىپ قالۋدان سىرت، باسقا وڭىرلەردە دەرلىكتەي قۇرىپ–جوعالعاندىعى باستاپقى قادامدا انىقتالدى. سول سەبەپتى جۇڭگو لوپنۇر كەندىرىن زەرتتەۋ ورنى، جۇڭگو اۋىل شارۋاشىلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جايىلىمدى زەرتتەۋ ورنى، شينجياڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگيا زەرتتەۋ ورنى، نانجيڭ جابايى وسىمدىكتەردى ۋنيۆەرسال زەرتتەۋ اكادەمياسى، شينجياڭ مال شارۋاشىلىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جايىلىمدى زەرتتەۋ ورنى سياقتى رايونىمىزدىڭ ءىشى–سىرتىنداعى جوعارى دارەجەلى زەرتتەۋ ورىندارىنىڭ قاتىستى ماماندارى 2002–جىلدان باستاپ تۇتاس رايونىمىز كولەمىندە لوپنۇر كەندىرىنىڭ بايلىق قاينارىن انىقتاۋ ءۇشىن ارناۋلى تەكسەرىپ–زەرتتەۋ جۇرگىزدى. ناتيجەدە 2005–جىلى ماۋسىم ايىندا التاي قالاسىنىڭ الاقاق تۇزدى كولى وڭىرىنەن سيرەك وسكەن لوپنۇر جابايى قىزىل كەندىرى بايقالدى. بۇل بۇكىل ەلىمىز بويىنشا لوپنۇر قىزىل كەندىرى وسەتىن اۋماقتىڭ باسىم كوپ ساندى سالىستىرماسىن ۇستاپ، لوپنۇر قىزىل كەندىرى بايلىق قاينارىن انىقتاۋداعى تىڭ جاڭالىق ءارى زور ناتيجە دەپ قارالدى.

جاۋاپتى رەداكتور: جازيرا بولاتباي قىزى