ەكولوگيالىق وركەنيەتتى دارىپتەپ، كورىكتى اتا مەكەن قۇرايىق

  • كەلۋ قاينارى: ىلە گازەتى
  • 03:13:01 31/01/2018

    ىلە ءوڭىرىنىڭ ەكولوگيالىق ورتاسى شينجياڭ بويىنشا ەڭ كوركەم جەر ەسەپتەلەدى. «ىلە رايونى شينجياڭ ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنا قاراستى بولىپ، ۇلى وتانىمىزدىڭ باتىس شەكارا وڭىرىنە ورنالاسقان. جەرىنىڭ شىعىسى مەن باتىسىنىڭ ارالىعى 350 كيلومەتر، سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگىنىڭ ارالىعى 180 كيلومەتر، جەر اۋماعى 56 مىڭ شارشى كيلومەتر بولىپ، بۇكىل ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى جالپى جەر اۋماعىنىڭ %15.8 ىن يەلەيدى» (جاقىپ ءجۇنىس ۇلى «ىلەنىڭ تاريح–شەجىرەسى»، ىلە حالىق باسپاسى، 2007–جىلى تامىز، 1–بەت).

    ىلەدە ەجەلدەن قازاق، حانزۋ، ۇيعۇر، موڭعۇل، حۇيزۋ، سىبە، قىرعىز، ورىس، مانزۋ، وزبەك، داعۇر، تاتار قاتارلى ۇلتتار ءوزارا تاتۋ–ءتاتتى بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى.

    ىلە ءوڭىرى _ ساحارا جىبەك جولى تۇيىلىسكەن، كوپ ۇلت مادەنيەتى توعىسقان، تاريحى ۇزاق، بايىرعى مەكەن.

    ىلە تابيعي بايلىعى مول، ءشوبى شۇيگىن، سۋى ءمولدىر، اۋاسى تازا، جاسىل تۇسپەن كومكەرىلگەن ايگىلى «تۇلپار مەكەنى» اتالعان ءوڭىر. ىلەدە الەمگە اتى ايگىلى سيرەك كەزدەسەتىن حان ءتاڭىرى قارلى شىڭ شىرشا قورىعى، توعىزتاراۋ جابايى جاڭعاق قورىعى، ىلە قوڭىر ارا قورىعى، ىلە ەرەن اعاشى جاراتىلىستىق قورىعى، قورعاستاعى قۇرلىق تاسباقا قورىعى سياقتى تابيعاتى ەرەكشە جارالعان ەكولوگيالىق قورىقتار بار. قورعاس اۋدانىنداعى قۇرلىق تاسباقاسى _ ەۆروپا–ازيا قۇرلىعىنىڭ قاعىر وڭىرىندە قازىرگە دەيىن جاساپ كەلە جاتقان دۇنيە بويىنشا سيرەك كەزدەسەتىن جابايى حايۋانات ءتۇرى بولسا، توعىزتاراۋداعى جابايى جاڭعاق ورمانى _ ەلىمىزدە، ءتىپتى, دۇنيەدە سيرەك كەزدەسەتىن جەمىس اعاشى ورمانى ەسەپتەلەدى. ىلەنىڭ جابايى الماسى ەلىمىز بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋمەن بىرگە تاڭقۋراي، بۇلدىرگەنى ەلىمىز بويىنشا از كەزىگەدى. ىلەدە جانعا شيپالى كوكسۋ، شاتى، بۋرىل، موڭكىتى، اق وزەن، بورقورا، اڭگىرتى، بايانداي، كۇنەس باسى اراسانى سياقتى اراساندار ءتۇرلى اۋرۋلارعا شيپا بولىپ كەلەدى.

    ءبىز تۋعان اتا مەكەنىمىزدى كوركەيتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ونىڭ ەكولوگيالىق ورتاسىن قورعاۋعا ەرەكشە ءمان بەرۋىمىز كەرەك. ورتانىڭ لاستانۋى، اۋانىڭ بىلعانۋى، سۋ قاينارىنىڭ تازا بولماۋى، قوقىر–قوقسىقتىڭ كوبەيۋى، ازىق–تۇلىكتىڭ ساپاسىزدانۋى سياقتىلار كورىكتى اتا مەكەن قۇرۋعا كەسىرىن تيگىزەتىن فاكتورلار ەسەپتەلەدى.

    دامىعان ەلدەردىڭ «الدىمەن لاستاپ، سوڭىنان جونگە سالۋ» شارالارى بىزگە ۇلكەن اشتى ساباق بولدى. دۇنيەدەگى ءار ەلدىڭ ورتانى قورعاۋ تۋرالى اتقارعان زاڭ–ەرەجەلەرى ۇقسامايدى. مەن ماتەريالدان ورتانى قورعاۋ تۋرالى مىناداي ءبىر شاعىن ماقالا وقىعانىم بار. بۇل ماقالادا مىناداي ءىس باياندالىپتى. شۆەتسيادا ءبىر جازۋشى تەرەزەسىن توسىپ قالعان ءبىر ءتۇپ توراڭعى اعاشتى رۇقساتسىز كەسكەندىگى ءۇشىن ۇكىمەت وعان 5 مىڭ فرانگ ايىپ سالعان، 3 كۇن اقىسىز اعاش ەكتىرگەن، ول–ولما، باسپا ءسوز تاراۋلارى «بەتالدى اعاش كەسكەندەردىڭ شىعارماسىن قابىلدامايمىز» دەگەن اتپەن ونىڭ كىتاپتارىن، ماقالالارىن باسپاي وزىنە قايتارىپ جىبەرگەن. بۇل ورتانى قورعاۋداعى جاقسى ءتۇزىم، اسىل قاسيەت دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى.

جاۋاپتى رەداكتور: جازيرا بولاتباي قىزى