ءباس ويىنى جونىندە باعامداساق

  • كەلۋ قاينارى: ىلە گازەتى
  • 03:59:20 13/02/2018

    

    ديداربەك زاكىرجان ۇلى

    

    حالقىمىز كۇيكى تۇرمىستىڭ اۋىرتپالىعىنان ءبىر ءسات ايىعۋ ءۇشىن ءوز جاعدايىنا قاراي كوڭىل اشۋ ويىندارىن تاپقىرلاپ وتىرعان. جاي عانا تاپقىرلاپ قويعان جوق، قايتا كوڭىل اشۋ ويىندارىنىڭ رولىن ادامنىڭ جان دۇنيەسىنە، كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتۋىنە، ادام تاربيەلەۋ ءمان–ماعىناسىنا ايرىقشا ءمان بەرىپ، ۇرپاق تاربيەلەۋدى باستى ورىنعا قويعان. ويتكەنى، «ۇلتتىڭ ەرتەڭى − ۇرپاق» دەپ ۇلاعاتتاعان. سوسىن دا، ايتقان ءسوزدى بەرىك سەنىمگە بايلاعان. بۇعان كوڭىل اشۋ ويىندارىنىڭ ءبىرى «ءباس» ويىنى كۋا.

    توبىق جاسىرۋ ويىنى

    توبىق جاسىرۋ ويىنى، ياعني ءباس ويىنى قىز–كەلىنشەكتەر مەن بوزبالا–ەرجىگىتتەردىڭ ويىنى. بۇندا ءباستىڭ باستى ولشەمى: مەيلى ەر، مەيلى ايەل بولسىن توبىقتى قارسى جاعىنا ءباس ەتىپ قالاي بەرسە، قارسى جاق توبىقتى سۇراعان ساتتە، قانداي اسىعىس، قاربالاس بولسا دا سولاي بەرۋى شارت. ماسەلەن، باسبارماق پەن بالالى ۇيرەكتىڭ اراسىنا قىسىپ بەرۋ، نە الاقانعا سالىپ بەرۋ، نە جانقالتاعا سالىپ، نە مويىنعا تاعىپ بەرۋ. وسىنىڭ ىشىندەگى ەڭ قيىنى: باسبارماق پەن بالالى ۇيرەكتىڭ اراسىنا قىسىپ بەرۋ. ويتكەنى، ءباس ەتۋشى جاق سەنىڭ ەڭ قاربالاس، ەڭ الاشاپقىن، قىزىلتاناۋ بولىپ جۇرگەن ساتىڭدە توبىقتى سۇرايدى. سول كەزدە ەكىلەنبەستەن قاي قولىڭمەن الساڭ، سول قولىڭمەن قارسى جاقتىڭ قولىنا توبىقتى بەرە الساڭ، باستە سەن جەڭگەن بولاسىڭ دا، جول–جورالعىڭدى الاسىڭ.

    باسكە تىگىلەتىن دۇنيەنىڭ ءوز قۇنى، ءوز دارەجەسى بولادى. ماسەلەن، قىز بەن جىگىت ءباسى بولسا جىگىت قىزعا التىن جۇزىك، التىن سىرعا، كۇمىس بىلەزىك، كۇمىس سىرعا، القا–مونشاق بەرۋگە ۋادەلەسسە؛ قىز جىگىتكە ۇكىلى دومبىرا، كەستەلى ورامال، بورىك، تاقيا بەرەتىن بولعان. بۇنىڭ ءوزى قىز بەن جىگىتتىڭ «اتا كورگەن وق جونار، شەشە كورگەن تون پىشەر» دەگەن اتالى ءسوزىنىڭ سىناعىنان ءوتۋ. ون ساۋساعىنان ونەر تامعان قىز–جىگىتتەر بولسا ءباستىڭ سالماعى جەڭىل بولادى.

    ءباس بولعان سوڭ ونىڭ سالماعى، تىگەر بايگەسى جوعارى. سوندىقتان دا، ءباس جاساۋ كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. ويتكەنى، ەر جىگىتتىڭ نامىسىن، كۇش–قۋاتىن، بايلىعى مەن باردامدىعىن سىنايتىن ءباستىڭ بايگەسى دە تۇيە بويى. ماسەلەن: باسكە قوزى–لاق، تايىنشا–تورپاق، تاي–تايلاق، جاقسى ات تىگىلەتىن بولعان.

    تاريح كوزىنە جۇگىنسەك: «ءباس» (زات ەسىم) − 1. ەرەگەسكەندە، باسەكەلەسكەندە تىگەتىن تولەم اقى. 2. تالاس، ەگەس، باسەكە، جارىس. 3. باعا، قۇن، نارىق» («قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى»، 2–توم 270–بەت).

جاۋاپتى رەداكتور: گۇلدەن ماقسات قىزى