ءباس ويىنى جونىندە باعامداساق

  • كەلۋ قاينارى: ىلە گازەتى
  • 03:59:20 13/02/2018

    «قازاق ەتنوگرافياسىندا» (زەينوللا سانىك، جانات زەينوللا قىزى): «توبىق جاسىرۋ − ساقتىققا، ۇقىپتىلىققا باۋليتىن ويىن. بۇعان ەكى ادام قاتىسادى. ەرتەرەكتە مۇنى قايىن ءىنىسى مەن جەڭگەسى، بالدىزى مەن جەزدەسى، قۇربى جىگىتتەر ويناعان.

    شارت: ەكى ويىنشىنىڭ ءوزارا كەلىسىمى بويىنشا توبىقتى بىرەۋى جاسىرادى دا، ەكىنشىسى قاي ۋاقىتتا جانە قانداي (نەمەسە كەز كەلگەن) جاعدايدا سۇرايتىنىنا ۋادەلەسەدى. بەلگىلى مەرزىمدە توبىقتى سۇراعاندا، جاسىرۋشى ءوز بويىنان (قالتاسىنان، ساۋساقتارىنىڭ اراسىنان) الىپ بەرسە ۇتقانى. ال، تاۋىپ بەرە الماسا ۇتىلعانى. كەلىسىم بويىنشا ۇتقان ادام باسەكەگە تىگىلگەن زاتىن الادى» دەلىنگەن (470–بەت).

    «قازاقتىڭ سالت–داستۇرىندە» (ياسىن قۇمار ۇلى): «توبىق ساقتاۋ − قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىندارىنىڭ ءبىرى. وسى ويىننىڭ ەرەجەسى بويىنشا توبىق ويىنىن ويناۋشى ەكى كىسىنىڭ ءبىرى ۇساق مالدىڭ ابدەن مۇجىلىپ، تازارتىلعان توبىعىن جاسىرىپ ساقتاۋعا جاۋاپتى بولادى؛ ەندى ءبىرى سول توبىقتى ۇمىتپاي ەسىندە ساقتاپ ءوزى ىڭعايلى كورگەن ءبىر مەزگىلدە توبىق جاسىرعان ادامنىڭ جانىندا توبىق جوق–اۋ دەگەن كەزدە تۇيىقسىز سۇرايدى. وسى كەزدە توبىق ساقتاۋشى توبىقتى قولما–قول جانىنان الىپ، سۇراۋشىنىڭ قولىنا ۇستاتسا، ونىڭ جەڭگەنى. ەگەر ۇستاتا الماسا جەڭىلگەنى ەسەپتەلەدى. توبىق ويىنىنىڭ باسىنا ادەتتە ءىرى مال نەمەسە قۇندى زات تىگىلەدى، توبىقتى ساقتاۋ ۋاقىتى ءباس باستالاردا بەلگىلەنەدى، كوبىندە ءبىر جىلدان اسپايدى. ەگەر توبىق باققىزۋشى بەلگىلەنگەن ۋاقىت ىشىندە توبىقتى سۇراماسا ۇتىلعانى بولادى. توبىق سۇراۋشى توبىق جاسىرعان ادامدى سىرتىنان تورىپ نەمەسە بىرگە ءجۇرىپ توبىق جانىندا جوق كەزدە سۇراۋعا قۇلشىنادى» (345–، 346–بەتتەر).

    توبىق جاسىرۋ ويىنى − ۇلتىمىزدىڭ ەرتەڭگى بولاشاعى بولعان ۇرپاقتى بەرگەن ۋادەگە، ايتقان سوزگە تۇرۋعا، ورىنداۋعا جەتەلەگەن ۇلتتىق تاربيەنىڭ كوڭىل اشۋ ويىن ءتۇرى. ال، ءباس بولسا ەر جىگىتتىڭ كۇش–قايراتىن، اقىل–ويىن، ىسكەرلىگىن، ەپتىلىگىن سىنايتىن سەنىم تارازىسى، ادىلدىك مايدانى. ادىلدىك مايدانى قاشان دا ۇرپاقتى شىنشىلدىققا، تۋراشىلدىققا جەتەلەيتىن تۇعىر. سوندىقتان دا، ءباس − ۇلى ءدۇبىرلى تويدا، ۇلان–اسىر استا، كىشى–گىرىم توي–تومالاقتا، جەكە–دارا ەكى ادام اراسىندا، توپ اراسىندا، ەكى ەل اراسىندا جۇرگىزىلەتىن باسەكە، جارىس. ءتىپتى، ەكى ادامنىڭ ءبىر–بىرىمەن باسەكەلەسكەندە تىگەلەتىن سىن–ساعاتتىق كۇش اقى. كىمنىڭ كۇشى باسىم بولسا ءباستىڭ جەڭىسى مەن باسكە تىگىلگەن تولەم اقى سونىكى.

    بۇنىڭ ايقىن دالەلى: بالۋان شولاقتىڭ (شىن اتى نۇرماعامبەت بايمىرزا ۇلى) «سەنتابردىڭ بازارىنداعى» ەرلىگى. وندا:

    بۇل كۇندە قىرىق توعىزدا مەنىڭ جاسىم،

    قامالدىڭ بۇزار كەزىم تاۋ مەن تاسىن.

جاۋاپتى رەداكتور: گۇلدەن ماقسات قىزى