داۋىرگە، تۇرمىسقا ىشكەرىلەي نازار اۋدارىپ، ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى ساۋلەلەندىرەيىك

  • كەلۋ قاينارى: ىلە گازەتى
  • 04:10:16 13/04/2018

    روماندا _

    رەالدىق پەن تاريح، ەستەتيكا بىتە قايناسقان

    ليۋ داشان: رومان از ۇلت ادەبيەت جاسامپازدىعىندا توتەنشە ماڭىزدى ورىن الادى دا، از ۇلتتاردىڭ ادەبي شىعارماشىلىعىنىڭ دەڭگەيىنە ۋاكىلدىك ەتىپ، جازۋشىلاردىڭ رەالدىققا دەگەن ىنتاسىن بەينەلەيدى. ولاردىڭ قايناعان ءومىر رەالدىعىنان سارالاپ العان كەيىپكەرلەرى مەن ۋاقيعالارى، 20–عاسىردىڭ سوڭعى جارتىسىنداعى، اسىرەسە، قازىرگى قوعامدىق جانە ەكونوميكالىق وزگەرىستەر مەن وسى نەگىزىندەگى تۇرمىس ءتاسىلىمىز، سەزىنگەندەرىمىز، ءدىني سەنىمىمىز بەن ءمورالدىق مىنەز–قۇلقىمىزداعى وزگەرىستەردى بارىنشا جايىپ سالىپ، وسكەن ورتا مەن ۇلىستىق ورىستەن جالپىلىق ءمان الاتىن مازمۇنداردى بايقايدى. لي چۋانفىڭنىڭ «اق جولبارىس مەكەنى» دەگەن شىعارماسىندا ۋليڭشان تاۋلى وڭىرىندەگى تۋجيا ۇلتىنىڭ جاڭاشا اۋىل–قىستاق قۇرۋىن، مىناۋ جاھاندانعان داۋىردەگى فينانس داعدارىسى مەن قالاعا كىرىپ جۇمىس ىستەگەن جاڭا ءبىر ءداۋىر جۇمىسشىلارىنىڭ اۋىلعا قايتقاننان كەيىنگى توپ قالىپتاستىرۋى مەن وزىندىك ىزدەنىسىن وسى زامانعى «كاسىپ جاراتۋ» تاريحى دەپ اتاعان. ۇ.باينولجەنىڭ موڭعۇل تىلىندەگى «سەنىم اعاشىندا» ءۇش ۇرپاق لامالاردىڭ سوپىلىقتان قول ءۇزۋى اڭگىمەلەنىپ، ۇلتتىق سەنىم مەن وسى زامانعى وقۋ–اعارتۋ سىندى ەكى مادەنيەتتىڭ ىشكى ءمانىن باياندايدى. وسىناۋ ۇلى ءداۋىر تۋدىرعان ماسەلەلەرگە جاۋاپ بەرۋگە تالپىنعان شىعارمالار رەاليزمدىك ۇلى ءداستۇردى قايتا جاڭعىرتتى.

    ءداستۇردى جاڭعىرتا جازۋ، بەلگىلى ءبىر ۇلىستىڭ تاريحى جونىندە سىر شەرتۋ _ از ۇلتتار ادەبيەتىندەگى تاعى ءبىر ماڭىزدى قۇبىلىس بولىپ قالىپتاسقان. ەگەر از ۇلتتاردىڭ تاريحي روماندارى جونىندە ءسوز بولعاندا، ءبىر مەزگىل بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ وتكەنىن ميفتەندىرۋ، حيكىمەتتەندىرۋ، سالت–سانالاندىرۋ ءتۇس العانى اۋىزعا الىناتىن؛ سوڭعى جىلداردان بەرگى جاسامپازدىقتارىندا كوبىنەسە ديالەكتيكالىق ءمان العاندىعى اۋىزعا الىنا باستادى. يۋان رىن–زۇڭنىڭ «تىڭ يگەرۋ» دەگەن تريلوگياسىندا باستان كەشىرۋشىلەردىڭ پاراسات، پايىمى مەن باقىلاۋىنىڭ ورنىنا جاڭا تاريحپازدىق ۇلگىدەگى قيالداۋ مەن قيسىندى قويا وتىرىپ، تۇرمىسقا ءدوپ كەلگەندە ارالىقتا تۇرۋ مەن وبيەكتيۆتىكتى ساقتاي وتىرىپ ءارى شىنايى تىلەكتەستىكپەن تۇسىنە وتىرىپ، گۇيجوۋدىڭ باتىس تەرىستىگىندەگى توڭزۋ ۇلتى قونىستانعان قىستاق پەن اۋدان قالاشىعىنىڭ جاڭا جۇڭگو قۇرىلۋدىڭ الدى–ارتىنداعى جاعدايىنان باستاپ، رەفورما جاساپ، ەسىك اشقان 30 جىلدىق تاريحىن تەبىرەنە وتىرىپ بار ىنتا–ىقىلاسىمەن سۋرەتتەپ، كۇردەلى تاريح پەن سان قۇبىلعان ۇلان–قايىر ادامدىق عۇمىردى جەرىنە جەتكىزە جايىپ سالسا؛ ال وعان ءمورالدىق جاقتان جەڭىلتەكتىكپەن باعا بەرمەيدى، قايتا باي مازمۇندى ۋاقيعا جەلىسى، رەال ۋاقيعالار، كەڭ تىنىستى قوعامدىق ارتقى كورىنىس ارقىلى «بەلگىلى يدەيالىق تەرەڭدىك پەن ءوزى سەزىنگەن تاريحي مازمۇنداردى» بەينەلەيدى.

    از ۇلت جازۋشىلارىنىڭ روماندارى كوزقاراس پەن مازمۇندىق جاقتان بەلگىلى تابىسقا قول جەتكىزۋمەن بىرگە، ەستەتيكالىق جاقتان دا كوركەمدىك پەن حالىقشىلدىقتى ۇشتاستىرىپ، سانالى كىسىلىك قاسيەتتى جاسامپازدىقپەن ەركىن بەينەلەپ بەرگەن. ايتالىق، عايرات اسىمنىڭ «ءۇنسىز ۋاقىت ۇسقىنى» دەگەن شىعارماسى شينجياڭداعى قاستاسى كورولىنىڭ اڭگىمەسى ارقىلى قازىرگى زامانعى ۇيعۇر مادەنيەتىندەگى بۇرىلىستى بەينەلەپ بەرگەن ايتۋلى شىعارما بولىپ، تانىمدىق وزگەرىس، كەڭىستىكتىك بۇرىلىستى ۇيعۇر ۇلتىنىڭ ءداستۇرلى ءماشىرابىنىڭ ءسان–سالتاناتى ارقىلى يۋمورلىق ستيلمەن تولىق بەينەلەپ بەرەدى، سونىمەن بىرگە ءتىل ۇسارتۋ جاعىندا بوگدەلەندىرىلگەن ءتىل ارقىلى وسىزامانعى حانزۋ تىلىندە شىعارما جازۋدىڭ مازمۇنىن بايىتا ءتۇستى.

جاۋاپتى رەداكتور: گۇلدەن ماقسات قىزى