قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىندارى حاقىندا

  • كەلۋ قاينارى: ىلە گازەتى
  • 03:13:06 20/07/2018

  

    بىلىسبەك ءابدىرازاق

 

    زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا، قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىن تۇرلەرى بەس جۇزدەن اسادى ەكەن. بۇل ۇلتتىق ويىن تۇرلەرى ادامنىڭ جاس مولشەرى مەن سانا دەڭگەيىنە بايلانىستى تۋىنداپ، قورشاعان ورتا مەن تۇرمىس–تىرشىلىگى نەگىزىندە وركەن جايىپ وتىرعان. كەيبىر ويىن تۇرلەرى قوعامدىق قولدانىستان قالىپ ءوز كەزىندە ءوشىپ كەتىپ وتىرسا، ال كەيبىرى ومىرشەڭدىگىن ونان ارى ايگىلەپ، ۇلتتىق سپورت دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلىپ وتىر. بۇل ويىن تۇرلەرىنىڭ ىشىندەگى باسىم كوبى بالا تاربيەسىن نەگىز ەتكەن. ويتكەنى «ويىن بالاسىنىڭ» كۇندەلىكتى ءىس–ارەكەتى، قيمىلى تەك ويىنعا قۇرىلعان بولىپ، بالا پسيحولوگياسىنداعى وسى قاسيەتتى مىقتى مەڭگەرە بىلگەن. كوزگە بولماشى بولىپ كورىنەتىن ادەتتەگى «ويىننىڭ» وزىندە، سول ۇلتتىڭ بىلىكتى پايىمىن كورسەتەتىن پاراساتتىلىق قاسيەتى مەن مۇندالايدى. سونىمەن بىرگە بۇل ويىن تۇرلەرىنىڭ ءبىر بولىمدەرى تۇرمىستىق سالت–سانامىزعا بايلانىستى تورقالى توي، مەرەكە–مەيرامداردا كوڭىل اشار، ساۋىق رولىن اتقارىپ كوركومونەرلىك ءتۇس الىپ، حالىق تۇرمىسىنان بەرىك ورىن العان.

    قازاق ۇلتىنىڭ تاريحي ەتنوگرافيالىق تۇرمىس–تىرشىلىگىمەن بىتە قايناسىپ كەتكەن ويىن تۇرلەرىن تۇگەلىمەن تانىستىرىپ، شولىپ شىعۋ، ارينە، ءوز الدىنا بولەك عىلمي تاقىرىپ. وعان بىرەر ماقالانىڭ دارمەنى جەتپەسى بەلگىلى. دەسە دە ۇلتتىق ويىندارىمىزدىڭ قۇندىلىق جاعىن باعامداپ، كوكجيەگىنە كوز جىبەرىپ شامالاپ كورۋدى شاعىن ماقالامىزدىڭ ماقساتى دەپ بىلدىك.

    ۇلتتىق ويىندارىمىزدىڭ كەيبىر وزىق ۇلگىلەرى ەرتە كەزدىڭ وزىندە–اق تارماقتالىپ تاريحي دامۋدىڭ ۇردىسىنە ۇيلەسىپ ۇلگىرگەن. ايتالىق بايگەنىڭ ءوزى، تاي بايگە، قۇنان بايگە، دونەن بايگە، جورعا جارىس، تۇيە جارىس بولىپ جىلىكتەنىپ كەتسە؛ كۇرەستىڭ ءوزى: شالدار كۇرەسى، كەمپىرلەر كۇرەسى، قىز–جىگىتتەر كۇرەسى، بالالار كۇرەسى، ت.ب. بولىپ سالالانعان. موڭعۇليالىق عالىم، ەتنوگراف بيقۇمار كامالاش ۇلى «...كەيدە تۇيە، قوداس جارىستارى دا ءجۇرىپ جاتادى. سونداي–اق ايتىس، شەشەندىك سىناسۋ، ءسوز سايىسى، دومبىرا، سىبىزعى، قوبىز سياقتى ۇيدە جۇرگىزىلەتىن باسەكەلەر جۇرگىزىلەدى. سول سياقتى سيىر، وگىز جارىستارىن دا ارەدىك جۇرگىزەتىنى جونىندە دەرەكتەر كەزدەسەدى» دەيدى. ال جوعارتىندا اتالىپ وتىرعان شال كۇرەس سياقتى ويىن تۇرلەرى، سپورتتىق سانامەن ويلاعان كاسىبي كىسىگە ەشقاشان دا ەرسىلىك كورىنىس قالىپتاستىرىپ كەتپەسە كەرەك. ىلە قازاقتارىنىڭ ورتاسىندا 20–عاسىردىڭ باسىندا ايگىلى ەكى پالۋان انا وتكەنى دە تاريحتان بەلگىلى. انە سونىڭ ءبىرى سولتانكەلدى ەلىندە «پالۋان بايبىشە» اتانعان ءبيجان زاڭگىنىڭ شەشەسى«20 جاستان 43 جاسقا دەيىن كۇرەسىپ، جاۋىرنى جەرگە تيمەپتى». ەندى ءبىرى، قوجانازار رۋىنان شىققان ايگىلى باي تويەكەنىڭ ايەلى جامبىتاي اپامىز ەكەن. بۇل اپامىزدىڭ پالۋاندىعى تۋرالى جازبا دەرەك تە بار: جامبىتاي اپامىز بوسانىپ ءبىر ۇلدى بولىپ جاتقان كەزىندە، اراعا كۇن سالماي قاينىسىنىڭ ۇيىندەگى ابىسىنى دا بوسانىپ ۇل تابادى. سونىمەن تويەكە باي ەكى نارەستەنىڭ قارىن شاشىن الۋ تويىن بۇكىل ىلەگە جار سالىپ جاساپتى. مىنە وسى تويعا كەلگەن باسشى دەگەن قىزايدىڭ تاعى ءبىر ەلىنىڭ باس پالۋانى: «مەنى جىعاتىن پالۋان جوق، بەلدەستىرمەي بايگەمدى بەرىڭدەر، بولماسا جامبىتايمەن كۇرەستىرسىن» دەپ، «بوسانىپ جاتقان ايەلدى مايدانعا شىعارا قويماس» دەگەن ويمەنەن، تۇسەل اۋىلعا تىك مىنەز بايقاتىپتى. بالاسى قىرقىنان جاڭا شىققان جامبىتايعا كىسى جىبەرسە، كۇرەسىپ ۇيرەنگەن كەلىن بىلەگىن ءتۇرىپ بەلدەسۋگە بەيىمىن بايقاتىپتى. سونىمەن قالىڭ حالىق قاۋمالاعان ءبىرىنشى مايداندا–اق باسشى جامبىتايدان جىعىلىپ قالىپتى.

جاۋاپتى رەداكتور: گۇلدەن ماقسات قىزى