قايتا تولىقسىعان تيانشان جابايى جەمىس ورمانى

  • كەلۋ قاينارى: ىلە گازەتى
  • 04:27:35 22/05/2019

    ماقالاسىن جازىپ، سۋرەتتەرىن تۇسىرگەن لاي يۇينيڭ

    

    وتكەندە ءتىلشى جۇڭگو عىلىم اكادەمياسى شينجياڭ ەكولوگيا جانە جاعراپيا زەرتتەۋ ورنىنىڭ زەرتتەۋشىسى لۇي جاۋجى باستاعان ماماندار گرۋپپاسىمەن بىرگە كۇنەس، توعىزتاراۋ ورمان وڭىرلەرىنە بارىپ، تيانشان جابايى جەمىس ورمانى بايلىعىنىڭ قورعالۋى جانە ونى دەرت - دەربەز بەن زياندى جاندىكتەردىڭ زيانداۋىنان ساقتاۋ جاعدايىنا تەكسەرۋ جۇرگىزدى. لۇي جاۋجىنىڭ تانىستىرۋىنشا، 100 دەن استام ماماننان قۇرالعان 12 عىلمي زەرتتەۋ گرۋپپاسى 3 جىلدان استام ۋاقىت قۇلشىنۋ ارقىلى جابايى جەمىس ورمانى ەكولوگياسىنىڭ ءبۇلىنۋى، ونى دەرت – دەربەز بەن زياندى جاندىكتەردىڭ زيانداۋىنان ساقتاۋ جانە جاساندى جولمەن قالپىنا كەلتىرۋ سياقتى زەرتتەۋ جاقتارىندا كورنەكتى ىلگەرىلەۋشىلىككە قول جەتكىزىپتى، قۋراپ جوعالۋعا اينالعان جابايى جەمىس ورمانى دا قايتادان بىرتىندەپ قالپىنا كەلە باستاپتى. سىرتتان كىرگەن كىشكەنە زەر قوڭىزدىڭ ۇزاقتان بەرگى جابايى جەمىس ورمانىنا سالعان زيانى دا ايتارلىقتاي تەجەلىپتى.

    تيانشان جابايى جەمىس ورمانى _ دۇنيە جۇزىندەگى الۋان ءتۇرلى جەمىس اعاشتارى قاينارىنىڭ ءبىرى، ونىڭ ۇستىنە ورنىن باسۋعا بولمايتىن گەن قامباسى. ەلىمىز شەكاراسى ىشىندەگى تيانشان جابايى جەمىس ورمانى دۇنيە جۇزىندەگى جابايى جەمىس ورمانى جالپى اۋماعىنىڭ %40 كە جۋىعىن ۇستايدى، جالپى جەر اۋماعى 150 مىڭ مۋعا تاياۋ، نەگىزىنەن ىلە مەن تارباعاتاي وڭىرىنە تارالعان. مولەكۋلالىق تۇقىم قۋالاۋعا جۇگىنەر بولساق، بۇل كۇندەرى جەتىلدىرىلگەن الما سورتىنىڭ بارلىعى دا شينجياڭ جابايى الماسىنىڭ كەيىنگى تۇقىمدارى سانالادى، ولاردىڭ اراسىندا كوپكە تانىس سارى الما، قىزىل الما سياقتى سورتتار دا بار.

    30 جىلدىڭ الدىندا ىلە اڭعارىنداعى جابايى جەمىس ورمانى اۋماعى 10 مىڭ گەكتارعا جۋىق ەدى. سوڭعى جىلداردان بەرى قاۋىرت شەگىنۋ، كولەمى تارايۋ جاعدايى جارىققا شىقتى. تاياۋداعى 20 جىلدان بەرى جەرگىلىكتى ورمان شارۋاشىلىق تاراۋلارى بارىنشا قۇلشىنسا دا، زياندى جاندىك اپاتىن ءونىمدى تەجەي الماعان ەدى. 2016 - جىلى عىلىم - تەحنيكا مينيسترلىگىنىڭ «تيانشان جابايى جەمىس ورمانىنىڭ شەگىنگەن ەكولوگيالىق جۇيەسىن قورعاۋ جانە اقاۋسىز رەتتەۋ - مەڭگەرۋ جونىندەگى شەشۋشى تەحنيكا» سىندى نىسانى ىسكە قوسىلىپ، جۇڭگو عىلىم اكادەمياسى شينجياڭ ەكولوگيا جانە جاعراپيا زەرتتەۋ ورنى باستاماشى بولعان، ەلىمىزدەگى 12 عىلمي زەرتتەۋ ورنى ات سالىسقان قۇتقارۋ سيپاتىنداعى قورعاۋ قيمىلىنان قامال الۋ قىزمەتى باستالعان بولاتىن.

    3 جىلدان بەرى عىلمي زەرتتەۋ قىزمەتكەرلەرى تيانشاننىڭ جابايى جەمىس ورماندى وڭىرىندە تۇراقتاپ تۇرىپ، فيزيكالىق جانە بيولوگيالىق شارالاردى قولدانىپ، تاۋدى قورشاپ مال باعۋعا تيىم سالۋ جانە جاساندى جولمەن ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ ينجەنەرياسى، جاساندى جولمەن بۇتاقتاۋ، بيولوگيالىق جولمەن ساقتاۋ تەحنيكاسى سياقتى شارالار ارقىلى جابايى الما دەرت -دەربەزىنەن ساقتانۋ جانە ونى ءبىر جاقتى ەتۋ قىزمەتىن ورىستەتتى ءارى قىرۋار عىلمي زەرتتەۋ تابىسىنا قول جەتكىزدى. عىلمي زەرتتەۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ساناعىنا قاراعاندا، 2018 - جىلى تيانشان جابايى الماسىنىڭ ءار ءتۇبىنىڭ ءونىم مولشەرى 2016 - جىلعى 6 كيلوگرامنان 9 كيلوگرامعا ارتقان. زياندى جاندىكتەردىڭ زاردابىنا ۇشىراعان قىرۋار اعاش بۇتاعى قايتا كوكتەگەن. لۇي جاۋجى زەرتتەرمەننىڭ مەجەلەۋىنشە، بيىل جابايى الما اعاشتاردىڭ ورتاشا ءونىم مولشەرى 15 كيلوگرامنان اسادى ەكەن .

    قازىر تاعى ءبىر توپ عىلمي زەرتتەۋ قىزمەتكەرى جابايى جەمىس ورماندى وڭىرىندە تابانداپ تۇرىپ، تيانشان جابايى جەمىس بايلىعى ەكولوگياسىنىڭ قايتا تۇلەجىپ، قالپىنا كەلۋى جولىندا قۇلشىنۋدا.

جاۋاپتى رەداكتور: جازيرا بولاتباي قىزى