كۆانتتىق عىلىم – تەحنيكا نە ٴۇشىن كوپتەگەن ەلدىڭ ستراتەگيالىق ورنالاستىرۋىنداعى ٴتۇيىندى سالاعا اينالىپ وتىر

  • كەلۋ قاينارى: ىلە گازەتى
  • 02:57:23 11/11/2020

 جوعارى دەڭگەيدە جوبالاۋدان، ستراتەگيالىق قارجى قوسۋعا، ودان دارىندىلاردى تاربيەلەۋ سياقتىلارعا دەيىن بولسىن، دۇنيە جۇزىندەگى كوپتەگەن ەلدەر تاياۋ جىلداردان بەرى كۆانتتىق عىلىم ـ تەحنيكا سالاسىنا ۇزدىكسىز قارجى قوسىپ كەلەدى. ەندەشە كۆانتتىق عىلىم – تەحنيكا دەگەن نە؟ رەال تۇرمىستاعى ونىڭ پايدالانۋ بولاشاعى قالاي؟ مۇنىڭ ەل – ەلدىڭ جانە عىلىم – تەحنيكا كاسىپورىندارىنىڭ قاتىستى سالالارىنداعى دامۋ جاعدايى قانداي؟

    كۆانتتىق عىلىم – تەحنيكانى ٴتۇسىندىرۋ ٴۇشىن ٴسوزدى كۋانت مەحانيكاسىنان باستاۋعا تۋرا كەلەدى. كۋانت مەحانيكاسى ءىلىمى 20 – عاسىردىڭ باسىندا پايدا بولعان، ول ماتەريالىق دۇنيەدەگى نوسەما (ۇساق تۇيىرشىكتەر) قوزعالىس قاعيداسىنىڭ فيزيكا عىلىمىندىق تارماعى سانالادى. ەگەر ٴبىر فيزيكالىق شامادا ودان ارى بولۋگە كەلمەيتىن ەڭ كىشكەنە نەگىزگى بىرلىك بولادى دەسەك، مىنە بۇل فيزيكالىق شاما كۋانتتانۋ بولىپ تابىلادى. كۋانت مەحانيكاسى ىلىمىندە «قاعيداعا قايشى كەلەتىن» كەيبىر ەرەكشەلىكتەر بولادى. الايدا، قاتىستى نازاريالاردىڭ جەبەۋىندە تاجىريبە ارقىلى ءجۇز نەشە جىل ىشىندە اتوم بومبىسى، لازەر نۇرى، كريستال لامپا، يادرو ماگنيتتىك رەزونانس، جەر شارى جاساندى سەرىگىنىڭ ورىن بەلگىلەۋ جۇيەسى سياقتى كوپتەگەن كەلەلى تاپقىرلىقتاردى جارىققا شىعارىپ، دۇنيە ٴجۇزىنىڭ بەت – بەينەسىن وزگەرتتى. كۆانتتىق ينفورماتسيا تەحنيكاسى كۆانت مەحانيكاسىنىڭ ەڭ جاڭا دامۋى بولىپ، ەندى عانا كوركەيىپ كەلە جاتقان «ەكىنشى رەتكى كۆانتتىق توڭكەرىسكە» ۋاكىلدىك ەتەدى. سوناۋ 2016 – جىلى ەۆروپا وداعى كۆانتتىق تەحنيكانى تىڭ زەرتتەۋ نىسانىنىڭ باستاماسى ەتىپ، «ەكىنشى رەتكى كۆانتتىق توڭكەرىستى» قارسى الاتىندىعىن جاريالادى. امەريكا دا كۆانتتىق عىلىم – تەحنيكانى دامىتۋدى ۇزدىكسىز قولداپ كەلەدى. 10 – ايدىڭ 7 – كۇنى اق ساراي عىلىم جانە تەحنيكالىق ساياسات كەڭسەسى مەملەكەتتىك كۆانتتىق سايكەستىرۋ كەڭسەسىنىڭ ۇكىمەت توراپ بەكەتىن ىسكە قوسۋى مۇنداعى تىڭ بەتالىس بولدى، سونىمەن بىرگە، «كۆانت وزىق تەحنيكاسى بايانداماسىن» جاريالادى، كۆانتتىق ينفورماتسيا تەحنيكاسىندا كۆانتتىق حابارلاسۋ مەن كۆانتتىق ەسەپتەۋ ەڭ ۋاكىلدىك سيپاتقا يە بولىپ تابىلادى. مىنە بۇل دا ماڭىزدى عىلىم – تەحنيكاعا يە ءىرى ەلدەردىڭ ءتۇيىندى تۇردە يەلەيتىن ستراتەگيالىق بيىگى بولىپ تابىلادى.

    كۆانتتىق حابار – بايلانىس: ينفورماتسيانى حاۋىپسىز جەتكىزۋدىڭ «قالقانى» بولىپ تابىلادى.

    كۆانتتىق حابار – بايلانىس دەگەنىمىز كۆانتتىق مەحانيكانىڭ قاتىستى پرينسيپتەرىنەن پايدالانىپ ينفورماتسيا حاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن شەشەتىن حابار – بايلانىس تەحنيكاسى. مۇنداعى ايگىلى ٴبىر قاعيدا كۆانتتىق شىرماۋ بولىپ، شىرماۋلى كۇيدە تۇرعان ەكى كۆانت بەينە «سەزىمدىك يندۋكسيا» سياقتى مەيلى ارالىقتارى قانشالىق الىس بولسا دا، ءبىر كۆانتتىڭ كۇيىندە وزگەرىس تۋىلسا، تاعى بىرەۋىنىڭ دە سوعان ىلەسە وزگەرەتىندىگىن كورسەتەدى. ءداستۇرلى حابار – بايلانىس تاسىلىندە جاسىرىن ەستۋ حاۋپى بولادى، ال كۆانتتىق حابار – بايلانىس بارىسىندا، جاسىرىن تىڭداۋشى تابيعي تۇردە سەزىلىپ قالادى ٴارى حابارلاسۋشى ەكى جاق تا ءبىر – بىرىنەن جالتارىپ كەتە الادى. كۆانتتىق حابار – بايلانىس سول سەبەپتى قاشان دا ينفورماتسيانى حاۋىپسىز جەتكىزۋدىڭ «قالقانى» بولىپ، قۇپيالىق ساقتاۋ سالاسىندا قولدانىلۋ بولاشاعى زور بولىپ كەلەدى.

    تاياۋ جىلداردان بەرى جۇڭگو كۆانتتىق حابارلاسۋ تەحنيكاسىندا كوپ تۇردەن قامال الۋ سيپاتىندىق ىلگەرىلەۋشىلىككە قول جەتكىزدى. ايتالىق، 2016 ـ جىلى 8 – ايدا جۇڭگو دەربەس زەرتتەپ جاساعان دۇنيە جۇزىندەگى تۇڭعىش كەڭىستىك كۆانتتىق عىلمي تاجىريبە جاساندى سەرىگى «موزى ءنومىرلىنى» ۇشىردى؛ وسىدان كەيىن، جۇڭگونىڭ عىلمي زەرتتەۋشىلەرى كۆانتتىق جاساندى سەرىكتەن پايدالانىپ، حالىقارادا ەڭ الدىمەن مىڭ كيلومەتر دارەجە ارالىقتان جۇلدىز بەن جەر ارالىعىنداعى قوس باعىتتى كۆانتتىق شىرماۋدى ٴبولىپ تاراتۋ سياقتى جەتىستىكتەردى ٴساتتى ورىندادى. 2017 ـ جىلى دۇنيە جۇزىندەگى تۇڭعىش كۆانتتىق قۇپيالىق ساقتاۋ حابارلاسۋ تىرەكتى تورابىنىڭ «بەيجيڭ ـ شاڭحاي نەگىزگى جەلىسى» نىسانى جالپى تەحنيكالىق جاقتان تەكسەرىلىپ – وتكىزىلىپ الىندى.

جاۋاپتى رەداكتور: جازيرا بولاتباي قىزى