ىلە اڭعارىنداعى كوركى كوز سۇرىندىرەتىن جابايى گۇلدەر (سوڭعى بولەگى)

  • كەلۋ قاينارى: ىلە گازەتى
  • 10:01:20 27/03/2021

  

    ماقالاسىن جازىپ، سۋرەتتەرىن تۇسىرگەن ءتىلشىمىز ليۋ چۇنشيڭ

 

    ىلەنىڭ جابايى گۇلدەرى جونىندە ايتپاساق بولماس.

    ىلەنىڭ جابايى گۇلدەرىنىڭ قاراپايىمدىلىعى سونشالىق، تىرشىلىك مۇمكىندىگى بار جەردىڭ بارلىعىندا ءوسىپ – ونە بەرەدى. ولار مەيلى شەت – شەكاراسىنا كوز جەتپەس ساحارادا، داقىلدار جايقالا وسكەن اتىزدا، ءتىپتى، جالاما – جارتاستا، قۇلاعان داۋالداردىڭ بۇرىشىندا بولسىن، ايتەۋىر شوق- شوق بولىپ جايقالىپ تۇرادى. ءار رەت وسى جابايى گۇلدەردى قاپەلىمدە جولىقتىرىپ قالعانىمدا ۇقساماعان سەزىمگە بولەنەمىن. سۇلۋلىق، تاڭعاجايىپ، تاڭدانىس، تەبىرەنىس... ءبارى دە بار.

    بالا كەزىمىزدە كوكتەم ماۋسىمىندا ءار كۇنى وقۋدان تاراي سالىسىمەن ۇنەمى 3 - 5 سەرىگىمىزبەن ۋاعدالاسىپ الىپ، اتىزعا، ورمان اراسىنا بارىپ باقباق، جۇمىرشاق سياقتى جابايى كوكونىس قازاتىن ەدىك. جول بويىنداعى سارى ءتۇستى باقباق گۇلىن، كوك ءتۇستى استرا گۇلىن قۋالاي تەرىپ، كەيدە قىزىق قۋىپ، كەيدە وتىرا قالىپ شۇيىركەلەسەتىنبىز، ءبارى دە تاماشا ءبىر ەستەمەلەر ەدى. ول كەزدە گۇل تاماشالاۋدى بىلگەندى قويىپ، گۇلدەردىڭ اتىن دا ۇقپايتىنبىز، تەك جالاڭ عانا قىزىعۋشىلىق ەدى.

    ارادا كوپ جىل وتكەننەن سوڭ 2009 – جىلى العاش رەت سەيىلدەپ اۋليە شوقى ورمان باقشاسىنا (بۇرىنعى ۇلكەنبۋرا ورمان باقشاسى) بارىپ، قىزىل قوڭىر ءتۇستى ۇلكەن جابايى شۇعىنىق، ۇلكەن اۋماقتاعى سارى ءتۇستى قالتاگۇل، جارىقگۇل، كوك ءتۇستى باۋراعىش بوتاكوز سياقتىلاردى كورىپ، تابيعات دۇنيەسىندە وسىنشاما كوپ جابايى گۇل بارلىعىنا، ءتۇرىنىڭ كوپ، ءتۇسىنىڭ الۋان، سانىنىڭ مول ەكەندىگىنە كوز جەتكىزىپ، كوپ جىلعى قاتىپ – سەمگەن ويىمنان ارىلدىم. ال ودان كەيىن دە كوپتەگەن جەرلەرگە بارىپ، ءتىپتى دە كوپ جابايى گۇلدەردى ەستەلىككە الىپ، سۋرەتكە ءتۇسىرىپ، جابايى گۇل جونىندە ءتىپتى دە كوپ بىلىمگە يە بولدىم. مىسالى، كىشكەنە كەزىمدە ۇنەمى كورەتىن استرا گۇلىنىڭ عىلمي اتاۋى جىلانقياق، ال تاعى ءبىر ءتۇرلى اق ءتۇستى ۇلكەن گۇل جاپىراقشاسىن بەتكە جاپسىرۋعا بولاتىن جابايى گۇلدىڭ اتى اق گۇلدى قۇلقايىر، تاعى ءبىر ۋىتتى جابايى گۇلدىڭ ساسىق مەڭدۋانا ەكەندىگىن ءبىلدىم. وسىلايشا كورگەنىم كوبەيىپ، ءبىلىمىم تولىقتانا ءتۇستى، وسى گۇلدەردى دە بارعان سايىن ۇناتتىم.

    ىلە كوبىندە شينجياڭنىڭ گۇلباعى دەپ اتالادى، وزگەشە تابيعاتى، كليمات ورتاسى بۇل ارانى جابايى گۇلدەر وسەتىن جەر ۇيىققا اينالدىرعان. جۇڭگو عىلىم اكادەمياسى شينجياڭ ەكولوگيا جانە جاعىراپيا زەرتتەۋ ورنىنىڭ زەرتتەرمەنى ي لينكى قۇراستىرعان «ىلەدەگى سيرەك كەزەسەدەتىن باعالى، وزگەشە وسىمدىكتەر» اتتى كىتاپتا ىلەدە شوق تۇتىكشەلى جابايى وسىمدىكتەردىڭ 54 تۇقىمداسى، 868 ءتۇرى، سيرەك كەزدەسەتىن، باعالى، قورعاۋعا الىنعان وسىمدىكتەردىڭ 41 تۇقىمداسى، 89 ءتۇرى تارالىپ، شينجياڭداعى ورگانيزمدەردىڭ الۋان تۇرلىلىگىن الدىمەن قورعاۋ رايونى جانە جۇڭگوداعى تۇتاس جەر شارىندىق مانگە يە قۇرلىقتىق ورگانيزمدەردىڭ الۋان تۇرلىلىگىن قورعاۋداعى 11 ءتۇيىندى رايوننىڭ بىرىنە اينالعاندىعى جازىلعان. ونىڭ لي دۋمەن بىرلىكتە قۇراستىرىپ جازعان «شينجياڭداعى جابايى وسىمدىكتەر سۋرەتتى البومى» اتتى كىتابىندا ىلەگە ءتان كوپتەگەن جابايى وسىمدىكتەر ەستەلىككە الىنعان، بۇدان ونىڭ ىلەنىڭ جابايى گۇلدەرىنە بولعان قىزىعۋىن بايقاۋعا بولادى.

جاۋاپتى رەداكتور: گۇلدەن ماقسات قىزى