汉文 ىلە اقپارات تورابىنا حوش كەلدىڭىزدەر!
مادەنيەتپەن جان الەمىن نارلەندىردى، وتاندى كوكەيدە ساقتادى
2022-06-22 16:40:09     كورىلىم:رەت كەلۋ قاينارى:تيانشان تورى  جاۋاپتى رەداكتور:گۇلدەن ماقسات قىزى

انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ءتىلشىسى جاڭ حايفىڭ

”شينجياڭنان قازىپ الىنعان وسى حانجيان «ساڭجيە حيكايالارى» ەكى حان داۋىرىندە شينجياڭ وڭىرىندە مەملەكەت بويىنشا ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل - ادەبيەت وقىتۋ ماتەريالى جالپىلاسقانىن تولىق تۇسىندىرەدى“، - دەدى ءتۇسىندىرۋشى پاريباع جيلان كورەرمەندەرگە ءتۇسىندىرىپ. شينجياڭ مۇراجايىنىڭ 2 - مەرزىمدىك جاڭا سارايى اشقان «شينجياڭ تاريحي مادەني ەسكەرتكىشتەر كورمەسى» ۋاقىت كەڭىستىگىن كەسىپ وتكەن مادەني ەسكەرتكىشتەرگە ”جان ءبىتىرىپ“، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ مادەنيەت تۇرمىسىن بايىتۋمەن بىرگە، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەرىك ورناتۋ قىزمەتىن ناقتى، جاندى، ءونىمدى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك جاسادى.

پارتيا 18 - قۇرىلتايىنان بەرى جۇڭحۋا مادەنيەتى ورەلى ونەگەسىمەن شينجياڭنىڭ كەڭ - بايتاق دالاسىن نارلەندىردى، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ ۇلى وتانعا جانە جۇڭحۋا ۇلتىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك دانەكەرى ونان ارى بەكەمدەلىپ، ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ يدەيالىق نەگىزى ونان ارى نىعايدى.

جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ جاندى تۇسىندىرمەسى

”مەن بىلاي دەپ سەرت بەرەمىن، مەن جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ءبىر مۇشەسىمىن...“ ءار دۇيسەنبى كۇنى ءۇشتۇرپان اۋدانى يماملىرىم قالاشىعى مەملەكەتتە ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل باستاۋىش مەكتەبىنىڭ الاڭىندا مەكتەپ باستىعى قۇربان نياز وقۋشىلاردى باستاپ مەملەكەت تۋىن شىعارۋ سالتىن وتكىزىپ، مەملەكەت تۋى الدىندا ايبىندى سەرت بەرەدى.

”مادەنيەت ءبىر ۇلتتىڭ جانى، ءتىل مادەنيەتتىڭ دانەكەرى. جۇڭحۋا ۇلتىنا ورتاق رۋحاني مەكەن قۇرۋ مەملەكەتتە ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل - جازۋدى ۇيرەنۋدەن باستالادى“. قۇربان نياز: ءۇشتۇرپان اۋدانى يماملىرىم قالاشىعى مەملەكەتتە ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل باستاۋىش مەكتەبىن وتانشىلدىق تۇقىمىن بالالاردىڭ جۇرەگىنە ءسىڭىرۋ ءۇشىن قۇرعانمىن، - دەدى.

جاز كۇنگى شينجياڭ حالىقارالىق ۇلكەن بازار كورىنىس وڭىرىندە ادامدار ءيىن تىرەسىپ، ءتۇرلى بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارى جاسامپازدىق ونىمدەرى ايرىقشا كوز تاراتادى. قازىرگە دەيىن رايونىمىز تۇراقتاندىرعان بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارىنىڭ ۋاكىلدىك سيپاتتى نىساندارىنان جيىنى 4640ى بار، مۇنىڭ 94ى مەملەكەت دارەجەلى، 315ى اۆتونوميالى رايون دارەجەلى نىسان. كوپتەگەن بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارى جاندى كۇيدە جالعاستىرىلىپ، قازىرگى تۇرمىسپەن توعىسۋدا. ”شينجياڭنىڭ سان الۋان بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارى كوپ نەگىزدى، ءبىر تۇلعالى جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ جاندى تۇسىندىرمەسى سانالادى. بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارى سىندى وسى ءبىر دانەكەر ارقىلى ءتىپتى كوپ ادامعا مىنانى تۇسىندىرۋگە بولادى: ءار ۇلتتىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتى جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ قۇرامداس بولىگى، جۇڭحۋا مادەنيەتى ءدىڭ، ءار ۇلت مادەنيەتى ونىڭ بۇتاقتارى، تامىرى تەرەڭ، ءدىڭى جۋان بولعاندا عانا بۇتاق جاپىراقتارى قاۋلاپ ءوسىپ جايقالا تۇسەدى“، - دەدى شينجياڭ اتىلاس زەرتتەۋ، جالپىلاستىرۋ ورتالىعىنىڭ جوبالاۋ باس باقىلاۋشىسى چىڭ يىڭفىن.

”تۇرپاندا ءبىر مادەني ەسكەرتكىشتە تۇرلىشە ۇلتتىڭ مادەنيەت فاكتورى توعىسىپ جاتاتىندىعىن ۇنەمى بايقايمىز“، - دەدى تۇرپان تانۋدى زەرتتەۋ ورنىنىڭ ورىنباسار باستىعى چىن ايفىڭ تانىستىرا، - قازىر اشىلىپ، زەرتتەلىپ جاتقان شيپاڭ نەسترويان ءدىنى ەسكى جۇرتى ءار ۇلتتىڭ ارالاسقان، ىشتەسكەن، توعىسقان تاريحي فاكتىن جاندى ءتۇسىندىرىپ بەردى. بيىل 3 - ايدىڭ 31 - كۇنى 2021 - جىلعى مەملەكەتتىك 10 ۇلكەن ارحەولوگيالىق جاڭا بايقاۋدى ساراپتاۋدا شينجياڭنىڭ لوپنۇر قياققۇدىق بەلگى وتى ەسكى جۇرتى قاتاردان ويىپ ورىن العاندىعىن جاريالادى. 1200 نەشە جىلدىڭ الدىنداعى تاڭ داۋىرىندەگى وسى بەلگى وتى ەسكى جۇرتىنان قازىپ الىنعان قىرۋار باعالى مۇرالار تاڭ داۋىرىندەگى شەكارا قورعاۋ تۇرمىسىنا جان ءبىتىردى... تاياۋ جىلداردان بەرى ءبىر قىدىرۋ ماڭىزدى ارحەولوگيالىق بايقاۋلار جۇڭگونىڭ ءبىر تۇتاس كوپ ۇلتتى مەملەكەت رەتىندەگى تاريحي دامۋى بارىسىندا شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ بۇكىل ەل حالقىمەن بىرگە جۇڭگونىڭ بايتاق تەرريتورياسىن بىرگە اشقان، كوپ نەگىزدى، ءبىر تۇلعالى جۇڭحۋا ۇلتى ۇلى شاڭىراعىن بىرگە تۇلعالاعان تاريحي بارىسىن جاندى بايىمداپ، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەرىك ورناتۋدىڭ قۇزىرلى ”وقۋلىعىنا“ اينالدى.

تاڭداۋلى مادەنيەت جان الەمىن نارلەندىردى

5 - ايدىڭ 23 - كۇنى قابا اۋدانى اققايىڭ كورىنىس وڭىرىندە ءان ايتىپ، ءبي بيلەندى، ءداستۇرلى تەاتر، ەسترادالىق ءان، بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالار ويىن نومىرلەرى سياقتى كونسەرتتەر اۋىق - اۋىق قول شاپالاق ۇنىنە يە بولدى، اۆتونوميالى رايوندىق ادەبيەت - كوركەمونەرشىلەر بىرلەستىگى ادەبيەت - كوركەمونەر شاعىن گرۋپپاسىنداعى كوركەمونەرشىلەر بۇقاراعا تارتىمدى ويىن نومىرلەرىن ۇسىنىپ، جەرگىلىكتى ورىنداعى مالشىلاردىڭ ەسىك الدىنان جوعارى دەڭگەيدەگى كونسەرت كورە الۋىنا مۇمكىندىك جاسادى.

تاياۋداعى جىلداردان بەرى بۇكىل شينجياڭداعى ءار دارەجەلى ادەبيەت - كوركەمونەر ۇيىرمەلەرى ارت - ارتىنان نەگىزگى ساتىعا بارىپ، حالىققا يگىلىك جەتكىزۋ كونسەرت قيمىلدارىن وتكىزىپ، مادەنيەت سالتاناتتى قوناعاسىسىن كوشەلەرگە، مەكتەپتەرگە جانە اتىز باستارىنا جەتكىزدى. 2021 - جىلى شينجياڭ كوركەمونەر تەاترحاناسىنىڭ ادەبيەت - كوركەمونەر شاعىن گرۋپپاسى تيانشان الابىن ارالاپ، 1000 رەتتەن استام كونسەرت قويدى. حالىققا يگىلىك جەتكىزۋ كونسەرتتەرىندە نەگىزگى اۋەندى اسقاقتاتىپ، پارتيانىڭ ساياساتىن ۇگىتتەپ، جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىن اسقاقتاتتى، كوركەمونەرلىك ەستەتيكا ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ پارتيانى ءسۇيۋ، وتاندى ءسۇيۋ، سوتسياليزمدى ءسۇيۋ سۇيىسپەنشىلىگىن نارلەندىردى.

”ورەندەردىڭ اقىل - پاراساتى وسسە، ەلدىڭ اقىل - پاراساتى وسەدى، ورەندەر بايىسا، ەل باييدى، ورەندەر قۇدىرەتتەنسە، ەل قۇدىرەتتەنەدى...“ دەكلاماتسيا ءۇنى ءپايزاۋات اۋدانى قىزىلسۋ اۋىلى تاعايرىق قىستاعى جاڭا ءداۋىر وركەنيەتىن امالياتتا ايگىلەۋ ورتالىعىنان كوتەرىلدى. دەكلاماتسيا ارالىعىندا قىستاق كادرى ارزۇگۇل وشۇر كومپيۋتەرىن اشىپ، «جۇڭگو وسپىرىمدەرىنىڭ» اۆتورى لياڭ چيچاۋدىڭ سۋرەتىن شىعارىپ، وقۋشىلارعا تاريحي حيكايا ايتىپ بەردى. قازىر وسى ورتالىقتىڭ كىتاپ وقۋ اۋماعىندا پارتيا تاريحىن ۇيرەنۋ تاربيەسى، تاريح، تابيعات، عىلىم - تەحنيكا جالپىلاستىرۋ، اڭگىمە، اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارى، بالالار سۋرەتتى كىتابى سياقتى كىتاپتاردان 500دەن استام نۇسقا بار، ول اي سايىن جاڭالانىپ وتىرادى. رايونىمىز جاڭا ءداۋىر وركەنيەتىن امالياتتا ايگىلەۋ ورتالىعى (پۋنكت) قۇرىلىسىن بەلسەنە كەڭەيتىپ، وركەنيەتتى امالياتتا ايگىلەۋ ەرىكتى قىزمەت وتەۋىن كەڭىنەن ورىستەتتى. اۋىل - قىستاق مادەنيەت قۇرىلعىلار قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتىپ، مادەنيەت زالى، مادەنيەت الاڭى، اۋىل - قىستاق ويىن ساحناسى، بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالاردى ۇيرەتۋ جانە ۇيرەنۋ الاڭى سياقتىلاردى قۇردى.

”13 - بەسجىلدىق“ مەزگىلىندە رايونىمىزدىڭ الەۋمەتتىك مادەنيەت ىستەرى تەز قارقىنمەن دامىپ، رايون، ايماق، اۋدان، اۋىل، قىستاق 5 دارەجەلى الەۋمەتتىك مادەنيەت قىزمەت وتەۋ تورىن قالىپتاستىرىپ، مادەنيەت ارقىلى حالىققا تيىمدىلىك جاساۋ ءبىر توپ ءتۇيىندى ينجەنەريالارى ىركەس - تىركەس قۇرىلىپ، الەۋمەتتىك مادەنيەت الاڭ - سارايلارىنىڭ دارەجەسى ونان ارى جوعارىلاپ، قىزمەت وتەۋ ساپاسى ونان ارى جاقسارىپ، مەرەكە - مەيرامداردا كىتاپحاناعا، مۇراجايعا، مادەنيەت سارايىنا مىندەتتى تۇردە بارۋ جاڭا سالتقا اينالدى.

ناقتى دا جاندى بولىپ، كوكەيگە ونان ارى ۇيالادى

اقسۋ ايماقتىق مۇراجايدىڭ سيفرلى كورمە زالىندا كورەرمەندەر VR (ۆيرتۋالدى بولمىس) كوزىلدىرىگىن تاعىپ، ۇشى - قيىرسىز ءشول دالادا ”ءجۇرىپ“، قىزىلقاعا وت بەلگىسى، قىزىل تاس ۇڭگىرى سياقتىلاردى ەمىن - ەركىن ارالاي الاسىز. شينجياڭ مۇراجايىنىڭ 2 - مەرزىمدىك جاڭا سارايىنىڭ 4 - قاباتىنداعى سيفرلى سەزىنۋ زالىندا كورەرمەندەر 4000 جىلدىڭ الدىنداعى كىشى ميران قورىمىنان ەندەي ءوتىپ، كىشى ميران حانىشاسىمەن ”تىلدەسە“ الاسىز، تاعى بۇكىل شينجياڭداعى ايگىلى ەجەلگى ەسكەرتكىشتەردى، ەسكى جۇرتتاردى دا ارالاي الاسىز...

سوڭعى جىلدارى بۇكىل شينجياڭنىڭ جەر - جەرىندەگى مۇراجايلار جابال ەلىتە تاماشالاۋ نىسانىن شىعارىپ، سيفرلى تەحنيكا ارقىلى تاريحي كورىنىسكە جان ءبىتىرىپ، مادەني ەسكەرتكىشتەردى سويلەتىپ، تاريحقا ءۇن قاتتىرىپ، ۇزاق تاريحتى اسەرلى دە جاندى، قىزىقتى ەتىپ كورسەتتى، ناقتى دا جاندى كورمەلەۋ مەن تاراتۋ ءتاسىلى مۇراجاي سىندى وسى ”ۇلكەن مەكتەپتىڭ“ اناعۇرلىم باۋراۋ قۋاتىنا يە بولۋىنا مۇمكىندىك جاسادى. 2021 - جىلى بۇكىل شينجياڭ بويىنشا مۇراجايلاردى ەكسكۋرسيالاعاندار 5 ميلليون ادام - رەتتەن اسىپ، شينجياڭدى مادەنيەتپەن نارلەندىرۋ ينجەنەرياسىندا ماڭىزدى رول اتقاردى.

2021 - جىلى ”شينجياڭ جاقسى جەر − شينجياڭعا باعىتتامالى كومەكتەسەتىن 19 ولكە، قالانىڭ بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارى كورمەسى“ شينجياڭ اسەمونەر سارايىندا ءساتتى وتكىزىلدى. بۇكىل ەلدىڭ جەر - جەرىنەن كەلگەن 209 بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارى نىسانى ءوزىن جارقىن بەينەمەن ايگىلەدى. بۇل جولعى كورمە ۇلتتاردىڭ ارالاساتىن، ىشتەسەتىن، توعىساتىن مادەنيەت قيمىلى بولۋمەن بىرگە، مۇنان دا ماڭىزدىسى، ناقتى دا جاندى تاسىلمەن شينجياڭداعى ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ نۇر - شۇعىلاسى مەن كەڭ دە تەرەڭدىگىن تولىق سەزىنۋىنە مۇمكىندىك جاسادى.

بيىل تۇڭعىش توپتا اۆتونوميالى رايون دارەجەلى 5 ”شينجياڭنىڭ بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارى بازارى“ تاقتايشاسى رەسمي تاراتىلدى، بۇل ارا ساياحات كورىنىس ءتۇيىنى بولۋمەن بىرگە، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ ارالاسۋىنىڭ، ىشتەسۋىنىڭ، توعىسۋىنىڭ دانەكەرى بولدى. شينجياڭ كوركەمونەر زەرتتەۋ ورنىنىڭ (شينجياڭ بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالاردى قورعاۋ، زەرتتەۋ ورتالىعى) باستىعى لو جيڭ ”بۇل بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالاردىڭ توعىسۋىنا، ءبىر - بىرىنەن ۇلگى الۋىنا دەم بەرىپ، جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتى گۇلىنىڭ حوش ءيىسىنىڭ اناعۇرلىم اڭقي تۇسۋىنە مۇمكىندىك جاسايدى“، - دەدى.

5 - ايدا اۆتونوميالى رايوندىق مادەنيەت جانە ساياحات مەڭگەرمەسى 10 جىبەك جولى بايىرعى جولىن شىعارىپ، ءتۇيىندى تۇلعالايتىن سارا ساياحات جەلىسى ەتتى. 1000 جىلدىق تاريحتى كوكتەي وتكەن وسى بايىرعى جولداردا ساياحاتشىلار شۋانزاڭنىڭ شىعىسقا ورالعان ءىزىن قۋالاۋىنا، جيە يوۋ حانىشانىڭ ءىز - دەرەگىن ىزدەۋىنە بولادى، بايىرعى زامانداعى شەكارا كۇزەتكەن ساردارلار مەن ساربازداردىڭ اسقاق ايبىنىن سەزىنە الادى... ءاربىر بايىرعى جول تاريحي مادەنيەت مازمۇنىنا باي جۇرەكتى نارلەندىرۋ ساپارى سانالادى.

كەزەكتە ۇلى قورعان مەملەكەتتىك مادەنيەت باقشاسى (شينجياڭ بولىگى) نىسانى جاپپاي ىلگەرىلەۋدە. ”وت بەلگىلەردە، شەكارا بەكىنىستەرىندە، كالۇندە قامتىلعان تاريحي حيكايالار وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى ونان ارى جان تەبىرەنتەرلىك ەتەدى. ۇلى قورعان مادەنيەتى ارقىلى ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ جۇرەگىن نارلەندىرۋ جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ورتاق رۋحاني مەكەنىن قۇرۋدا، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەرىك ورناتۋدا ماڭىزدى رول ساۋلەلەندىرەدى“، - دەدى اۆتونوميالى رايوندىق مادەنيەت جانە ساياحات مەڭگەرمەسى بايلىق اشۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى جاڭ چۇنميڭ.