باس بەتكە قايتۋ | 中文 ىلە اقپارات تورابىنا حوش كەلدىڭىزدەر!
ەڭ ۇلكەن ادامدىق ۇقىق − ٴومىر ٴسۇرۋ ۇقىعى مەن دامۋ ۇقىعى
2021-10-12 12:18:03     كورىلىم:رەت كەلۋ قاينارى:ىلە گازەتى  جاۋاپتى رەداكتور:جازيرا بولاتباي قىزى

باۋ لۋفاڭ


ادامدىق ۇقىق ەجەلدەن بەرى ٴبىر تاماشا ٴسوز، زامانىمىزداعى ادامزاتتىڭ ەڭ نەگىزگى وركەنيەت تومەنگى شەگى. ادامدىق ۇقىق تا وتە وڭاي بۇرمالاناتىن ٴسوز، ول باتىستاعى ٴىرى ەلدەردىڭ ٴالسىن - ٴالى زورەكەرلىككە باسىپ، وزگە ەلدەردىڭ دامۋىنا قىسىم جاساۋىنىڭ سىلتاۋىنا اينالدى، مۇنىڭ ىشىندە جۇڭگو شينجياڭىنىڭ ادامدىق ۇقىق ماسەلەسى وسىنداي جاعداي استىندا از ساندى ەلدەردىڭ دابىرالايتىن قىزۋ تۇيىنىنە اينالدى. ٴىسلام وركەنيەتىنە ەجەلدەن قىسىم ٴتۇسىرىپ، ٴىسلام ەلدەرىندە دۇركىن - دۇركىن قىلمىس وتكىزگەن كەيبىر زورەكەر ەلدەر شينجياڭ مۇسىلماندارىنىڭ ادامدىق ۇقىق جاعدايىنا ەرەكشە نازار اۋدارعانسىپ كەلەدى، مۇنىڭ سۇرقيالىعىن جۇرتتىڭ ٴبارى بىلەدى، ٴار ەل حالقى ونى مۇلدەم مويىندامايدى. بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ ادامدىق ۇقىق القالار كەڭەسىنىڭ ايتىسىندا مىناداي ٴبىر عاجايىپ قۇبىلىس جارىققا شىقتى: ٴوز ٴجونى ٴتۇزۋ ەمەس بايىرعى بىرنەشە وتارشىل ەلدەردەن سىرت، بارلىق ٴىسلام ەلدەرى جۇڭگو شينجياڭىنىڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ ساياساتى مەن ادامدىق ۇقىعىنىڭ دامۋىن باتىل قولدادى.

شينجياڭنىڭ ادامدىق ۇقىق جاعدايىنىڭ، ٴسىرا، قانداي ەكەندىگىن سول جەردىڭ وزىنە بارسا، ارالاپ كورسە وتە انىق بىلۋگە بولادى. وكىنىشتىسى، دۇنيە جۇزىندەگى باسىم كوپ ساندى ادامدار تەك قانا باتىس ەلدەرى مونوپوليالاعان اقپارات قۇرالدارى ارقىلى سولار قايتا قۇراستىرعان وسى دۇنيەگە نازار اۋدارعاندىقتان، شينجياڭنىڭ ادامدىق ۇقىق ماسەلەسىنىڭ شىن سىرىن انىق ايىرۋى، ارينە، قيىنعا سوعىپ وتىر. بۇل ٴبىزدىڭ جۇڭگو حيكاياسىن بايىپتىلىقپەن ويداعىداي بايانداپ، جۇڭگو ٴۇنىن تاراتىپ، مەملەكەتتىڭ مادەنيەت جۇمساق كۇشىن ۇزدىكسىز جوعارىلاتۋىمىزدى قاجەت ەتەدى. مەملەكەتتىك كەڭەس اقپارات كەڭسەسى 9 - ايدىڭ 26 - كۇنى جاريالاعان «شينجياڭنىڭ جان سانى دامۋى» اق تىستى كىتابى دۇنيە ٴجۇزىنىڭ جۇڭگونى تۇسىنۋىنە، جۇڭگونىڭ شينجياڭىن تانۋىنا تاماشا ماتەريال ازىرلەدى.

ەڭ ۇلكەن ادامدىق ۇقىق − ادامداردىڭ ٴومىر ٴسۇرۋ ۇقىعى مەن دامۋ ۇقىعى. اق تىستى كىتاپ شينجياڭنىڭ جان سانىنىڭ تاياۋ زاماننان بەرگى دامۋ جاعدايىن جۇيەلى اداقتاپ بەردى. سول جىلدارداعى شينجياڭنىڭ اسكەري ٴامىرشىسى، ولكە باستىعى ياڭ زىڭشيننىڭ «بۋگوجاي ەستەلىگىندە» جازىلۋىنشا، 1911 - جىلى شينحاي توڭكەرىسى كەزىندە شينجياڭنىڭ جان سانى شامامەن 2 ميلليون ادام ەكەن. 1949 - جىلى شينجياڭ بەيبىت ازات بولعان كەزدە جان سانى 4 ميلليون 333 مىڭ 400 ادام بولدى. 1978 - جىلى جۇڭگو رەفورما جاساۋدى، ەسىك اشۋدى اتقارۋدان بۇرىن شينجياڭنىڭ جان سانىنىڭ جالپى مولشەرى 12 ميلليون 330 مىڭ 100 ادامعا مولايىپ، جىلدىق ورتاشا ارتۋ مولشەرى %3.67 بولعان. رەفورما جاساعان، ەسىك اشقاننان بەرى شينجياڭنىڭ جان سانى تۇراقتى ارتىپ، بۇكىل ەلدىڭ ارتۋ دەڭگەيىنەن جوعارى بولىپ كەلدى. 2020 - جىلعى مەملەكەت بويىنشا جان سانىن 7 - رەتكى جاپپاي تەكسەرۋدىڭ باستاپقى جيىنتىق ساندى مالىمەتىندە كورسەتىلۋىنشە، شينجياڭنىڭ جالپى جان سانى 25 ميلليون 852 مىڭ 300 ادامعا جەتىپ، حانزۋ ۇلتىنىڭ جان سانى 10 ميلليون 920 مىڭ 100 ادام، از ۇلتتاردىڭ جان سانى 14 ميلليون 932 مىڭ 200 ادام، مۇنىڭ ىشىندە ۇيعۇر ۇلتىنىڭ جان سانى 2000 - جىلعى 8 ميلليون 345 مىڭ 600 ادامنان ارتىپ، 2020 - جىلى 11 ميلليون 624 مىڭ 300 ادامعا جەتكەن. شينجياڭنىڭ 110 جىلدىق جان سانى تاريحىنان ساباقتاعاندا، 2 ميلليون ادامنان بۇگىنگى 25 ميلليوننان استام ادامعا ارتقان مۇنداي ارتۋ شينجياڭنىڭ ادامدىق ۇقىق ماسەلەسىنە قاراتقان شابۋىلعا قايتارىلعان ەڭ پارمەندى قايتارما سوققى بولماق. امەريكاداعى ۇندىستەردىڭ 5 ميلليون ادامنان بۇگىنگى 250 مىڭ ادامعا ازايۋىمەن سالىستىرساق، ايتىلمىس شينجياڭدا «ٴناسىل جويدى» دەگەن وسەك - اياڭداردىڭ قانشالىق بارىپ تۇرعان ساندىراق ەكەندىگىن بايقايسىز.

ونان دا ماڭىزدىسى، جان سانىنىڭ ساپاسى ٴوستى. سالاماتتىق دەڭگەيى جاعىنان قاراعاندا، شينجياڭداعى نارەستەلەردىڭ شەتىنەۋ مولشەرى 1949 - جىلعى 400‰ دەن 2020 - جىلعا كەلگەندە 6.75‰ كە تومەندەدى، ادامداردىڭ ورتاشا مەجەلى عۇمىرى 1949 - جىلعى 30 جاسقا جەتپەۋدەن 2019 - جىلعى 74.7 جاسقا جوعارىلادى، شينجياڭ جان سانىنىڭ قارتتانۋ مولشەرى دە سالىستىرمالى تومەن بولدى. وقۋ - اعارتۋ ىستەرى ورنىقتى دامىدى، شينجياڭنىڭ 15 جاستاعى جانە ونان جوعارى جاستاعى جان سانىنىڭ ورتاشا ٴبىلىم الۋ جىل شەگى 2010 - جىلعى 9.27 جىلدان 2020 - جىلى 10.11 جىلعا جوعارىلاپ، بۇكىل ەل جان سانىنىڭ ورتاشا ٴبىلىم الۋ جىل شەگى 9.91 جىلمەن سالىستىرعاندا 0.2 جىل جوعارى بولىپ، بۇكىل ەل بويىنشا 10 - ورىندى يەلەدى. 70 نەشە جىلدىق دامۋ ارقىلى شينجياڭدا مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەدەن جوعارى وقۋ - اعارتۋعا دەيىنگى كەمەلدى وقۋ - اعارتۋ جۇيەسى قالىپتاستى. جۇڭگونىڭ باسىم كوپ ولكە - رايوندارى ٴالى دە 9 جىلدىق مىندەتتى وقۋ - اعارتۋ ساتىسىندا تۇرعان كەزدە وڭتۇستىك شينجياڭداعى اقسۋ، قىزىلسۋ، قاشقار، حوتان سىندى 4 ايماق - وبلىس بالاباقشادان ورتا مەكتەپكە دەيىن 15 جىلدىق تەگىن وقۋ - اعارتۋدى الدىمەن جۇزەگە اسىردى.

جاڭا جۇڭگو قۇرىلعاننان بەرى شينجياڭ ٴتۇرلى ىستەردە وراسان زور تابىستارعا قول جەتكىزدى. ىشكى ٴوندىرىستىڭ جالپى ٴونىم قۇنى 1952 - جىلعى 791 ميلليون يۋاننان 2020 - جىلى ٴبىر تريلليون 379 ميلليارد 758 ميلليون يۋانعا ارتتى. جان باسىندىق ىشكى ٴوندىرىس جالپى ٴونىم قۇنى 1952 - جىلعى 166 يۋاننان 2020 - جىلى 53 مىڭ 593 يۋانعا جوعارىلادى. شينجياڭدا قازىر بۇكىل ەلدەگى 56 ۇلتتىڭ بارلىعى تۇرمىس كەشىرىپ، «كەڭ كولەمدە ارالاس قونىستانۋ، شاعىن كولەمدە شوعىرلى قونىستانۋ، كىرىگىپ ارالاس قونىستانۋ» ەرەكشەلىگى جارىققا شىقتى. كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ جانە اۋىل - قىستاقتى گۇلدەندىرۋدى ٴونىمدى ۇشتاستىرۋ نەگىزىندە، شينجياڭ ادامدى وزەك ەتكەن جاڭاشا قالا - قالاشىقتانۋدى ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتىپ، ٴبىر توپ جاڭادان وركەندەگەن قالالار ىركەس - تىركەس قۇرىلىپ، جان سانىن شوعىرلاندىرۋ اسەرى ۇزدىكسىز كورنەكتىلەنەدى. شينجياڭنىڭ جىلجىمالى جان سانى 8 ميلليون 51 مىڭ 400 ادام، مۇنىڭ ىشىندە شينجياڭ ىشىندەگى جىلجىمالى جان سانى 4 ميلليون 660 مىڭ 700 ادام، ولكە اتتاپ قوسىلعان جان سانى 3 ميلليون 390 مىڭ 700 ادام. 2010 - جىلداعىمەن سالىستىرعاندا جىلجىمالى جان سانى 4 ميلليون 61 مىڭ 100 ادام كوبەيىپ، % 101.78 ارتتى. ٴار ۇلت كەڭىنەن ارالاسىپ، جالپى بەتتىك ىشتەسىپ، تەرەڭدەي توعىسىپ، ٴوزارا كىرىگۋ فورماسىنداعى قوعامدىق قۇرىلىم مەن الەۋمەتتىك اۋماق ورتاسى اناعۇرلىم كەمەلدەنىپ، تولىسۋعا بەت الدى.

مەن شينجياڭنىڭ اقسۋ ايماعى ٴۇشتۇرپان اۋدانى ٴيماملىرىم قالاشىعىندا تەكسەرىپ - زەرتتەۋ جۇرگىزگەنىمدە، قۇربان نيازدىڭ جەكەلىك مەملەكەت تىلىندەگى مەكتەپ اشقان ٴىسى ماعان ەرەكشە تەرەڭ اسەر قالدىردى. قۇرباننىڭ ارمانى وقۋشىلاردىڭ توماعا - تۇيىق حالدەن ارىلۋىنا مۇمكىندىك جاساپ، ٴبىلىم ارقىلى تاعدىرلارىن وزگەرتۋ ەكەن، ول ىلگەرىندى - كەيىندى مىڭداعان اۋىل - قىستاق بالالارىنىڭ ىشكى وڭىرلەردەگى شينجياڭ كلاسىنا وقۋعا تۇسۋىنە مۇمكىندىك تۋدىرىپتى، سول ماڭايداعى شارۋالاردىڭ بارلىعى امالدىڭ بارىنشا بالالارىن وسى مەكتەپكە اپارادى ەكەن، ٴار رەت وقۋ باستالىپ تىزىمگە الدىرعاندا، ادامدار ۇزىننان - ۇزاق قاتارعا تۇرادى. قۇربان دا 2019 - جىلى جۇڭگونى اسەرلەندىرگەن تۇلعا بولىپ باعالاندى. مۇنان سىرت، جەرگىلىكتى ورىنداعى مەشىتتەر جاڭالانىپ، جۇمساق، قاتتى قۇرىلعىلارى كەمەلدەنىپ، جەرگىلىكتى ورىنداعى ٴدىني قايراتكەرلەر مەن دىنگە سەنەتىن بۇقارانىڭ اۋىز جاپپاي ماداقتاۋىنا يە بولىپتى؛ قىستاقتاردا بالاباقشالار مەن جاتاقتى مەكتەپتەر قۇرىلىپ، وڭتۇستىك شينجياڭ ايەلدەرىن بارىنشا ازات ەتىپتى، بۇل شارالاردىڭ بارلىعى شينجياڭداعى ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ ٴومىر ٴسۇرۋ ۇقىعى مەن دامۋ ۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى رول اتقاردى.

شينجياڭعا قاتىستى ادامدىق ۇقىق جونىندەگى وسەك - اياڭداردىڭ كەيبىرەۋىنە ٴىشىنارا باتىستىقتاردىڭ ەجەلدەن بار ٴوزىن - ٴوزى كوتەرمەلەۋى مەن استامشىلىعى سەبەپ بولعان. الايدا وسى زورەكەر ەلدەر تاريحتان بەرى ارقالاپ كەلگەن كىنالىلىق سەزىمىن وزگە ەلدەرگە تاڭباۋى نەمەسە جۇقتىرماۋى كەرەك. بايىرعى تۇرعىنداردى قاساقانا جابىرلەۋ، ٴولتىرۋ، تالاپ - تارتىپ العان افريكا قارا ناسىلدىلەرىنە زورلىقپەن ماقتا ەكتىرۋ، سونداي - اق بايىرعى حالىقتىڭ پەرزەنتتەرىن مەكتەپتەردە جابىرلەۋ ارەكەتتەرىنە قايىرىلا تولعانعان كۇننىڭ وزىندە دە، وسى ەلدەردىڭ شىندىقپەن ساناسپاۋىنا، باسقا ەلدەردىڭ ۇستىنە ارتا سالۋىنا دا بولمايدى، اتا - بابالارىنىڭ وتكىزگەن قىلمىستارى جونىندە قايىرىلا تولعانۋى جانە تولەم بەرۋى كەرەك. ەگەر جات نيەتپەن شينجياڭنىڭ كاسىپ سالاسىنا قىسىم ٴتۇسىرىپ، جۇڭگونىڭ دامۋىنا كەدەرگىلىك جاساپ، ايتىلمىس ادامدىق ۇقىق ماسەلەسى ارقىلى دۇنيە جۇزىندە الاساپىراندىق تۋدىرماقشى بولسا، وندا مۇنداي قاسكۇنەمدىك، ٴسوز جوق، جەڭىلىسپەن تىنادى.

(اۆتورى: بەيجيڭ قالاسى شي جينپيڭ جاڭا ٴداۋىر جۇڭگوشا سوتسياليزم يدەياسىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ زەرتتەۋشىسى، بەيجيڭ قالالىق قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسى سوتسيولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باستىعى)

(9 - ايدىڭ 28 - كۇنگى «ساۋلە گازەتىندە» باسىلعان)