ٴتۇس جانە ادەبيەت

  • كەلۋ قاينارى: ىلە گازەتى
  • 05:04:45 07/08/2018

    سۋ تۇڭ

    

    ٴتۇس - ادامزات ومىرىندەگى ايتپاسا بولمايتىن سوزدەردىڭ ٴبىرى. مۇمكىن ادامداردىڭ كوكىرەگىندە ٴتۇس تۋرالى سانسىز ايتىلىمدار مەن اڭگىمەلەر بار شىعار. سولاردىڭ ىشىندەگى قۇلاققا ەڭ جاقىنى - ا ق ش–ىندىق قارا تاندىلەردىڭ ۇقىعىن قورعاۋ قوعامىنىڭ كوسەمى مارتين لۋتەر جەننىڭ «مەنىڭ ٴبىر ٴتۇسىم» اتتى لەكسياسى بولسا كەرەك. ونىڭ ەركىندىك جونىندەگى وسى «ٴتۇسى» جانە ونىڭ ويلاۋ جۇيەسى مەن سويلەۋ مانەرى وزىنەن كەيىنگى تۇتاس ٴبىر بۋىنعا ىقپال ەتتى. 20–عاسىردىڭ 60–، 70–جىلدارىندا ا ق ش–ىندىق جازۋشى ستەز تيكەر «ا ق ش–ىندىقتاردىڭ ٴتۇس ىزدەۋى» اتتى كىتاپ جازدى. مەن بۇل كىتاپپەن –80جىلداردىڭ باسىندا تانىس بولدىم. جالپى مانىنەن العاندا بۇل كىتاپتان مەن ا ق ش–ىندىقتاردىڭ قالاي ٴتۇس كورەتىنىن كوردىم. ارينە، بۇل ەكى «ٴتۇستىڭ» بىلدىرەتىن وزىندىك ماعىنالارى بار. مارتين لۋتەر جەننىڭ ٴتۇسى ٴناسىل، قۇرمەت، تەڭدىك، ادىلدىك تۋرالى ٴتۇس؛ ال مەن وقىعان «ا ق ش تۋرالى ٴتۇس» اتتى كىتاپتا ٴار الۋان كەيىپكەرلەر وبرازى سومدالعان جانە ولاردىڭ «ا ق ش تۋرالى ٴتۇسى» باياندالعان.

    جازۋشى رەتىندە ادەبيەت پەن ٴتۇستى ساباقتاستىرا ويلاسام، ەسىمە «قىزىل ساراي ٴتۇسى» كەلەدى. كىشكەنە كەزىمدە تۇڭعىش رەت «قىزىل ساراي ٴتۇسىنىڭ» ٴارىبى جوعارىدان تومەن قاراي تەرىلگەن نۇسقاسىن كورگەنمىن. ول كەزدە مازمۇنىن تۇسىنە الماعانمىن، ونىڭ ۇستىنە كونە حانزۋ ارىبىمەن جازىلعاندىقتان مەنىڭ بۇل كىتاپقا كۇدىگىم قالىڭداي ٴتۇستى. «ٴبىر ٴتۇس قانا ەكەن عوي، نەگە سونشا ۇزىن–سونار جازىلىپ، قالىڭ كىتاپ بولعان؟» دەپ ويلادىم. كەيىن ٴوزىم دە ٴبىر وقىرمان بولىپ قالىپتاسقان سوڭ «قىزىل ساراي ٴتۇسىنىڭ» ٴبىر ٴتۇس ەكەنىن، ٴبىراق تۇگەلدەي ٴتۇس ەمەس، ونىڭ جارتىسى ٴومىردىڭ ٴوزى ەكەنىن ٴبىلدىم.

    مەنىڭ ادەبي ويلارىم مەن شىعارماشىلىعىما، ٴتىپتى، ٴسوز قولدانۋ تاسىلىمە دەيىن شىنايى ىقپالىن تيگىزگەنى ا ق ش–ىندىق نەگىر ايەل جازۋشى توني موريسوننىڭ ٴتۇسى بولدى. مەن دوستارىما ونىڭ ادەبي شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋىنا تۇرتكى بولعان جاعدايدى، ياعني ادەبيەتتەگى جولىنىڭ نەدەن باستاۋ العانىن اڭگىمەلەپ بەرگەندى ۇناتاتىنمىن. موريسوننىڭ اجەسى دە قارا ٴناسىلدى كىسى، ٴوزى كوپ وقىماپتى. اجەسىنىڭ ٴبىر اۋەسى بولىپتى، ول ٴوزىنىڭ ٴتۇسىن جورىعاندى ۇناتىپتى. ٴتۇس كورگەن سوڭ ونى ەلگە تالداۋ جاساتىپ، جورىتىپتى. بۇل وعان ۇلكەن رۋحاني ٴلاززات بولسا كەرەك. الايدا ٴبىر ادامنىڭ مۇمكىندىگى قاشان دا شەكتەۋلى عوي. ول ٴوزىنىڭ ماتەريالدارىن سارقىپ بولىپ، ۇنەمى بالالاردان «ٴتۇس سۇرايتىن» بولىپتى. ونىڭ ىشىندە موريسون دا بار ەكەن. باستاپتا موريسون مۇنان ىعىر بولعانىمەن، اجەسىنىڭ ٴبىر دوللار بەرىپ ٴتۇس ساتىپ الۋى ونى قىزىقتىرماي قويماپتى. سول اقشا قىزىقتىرعاندىقتان اجەسىنە تۇستەرىن ايتىپ بەرەتىن بولىپتى. شىنتۋايتىندا، بالا كوپ ٴتۇس كورمەيدى. كورسە دە ونى ەسىنە تولىق ساقتامايدى. ٴبىراق موريسونعا ٴبىر دوللار كەرەك. سونىمەن ول ٴتۇستى ويىنان قۇراپ ايتادى ەكەن. موريسون مۇنى جازۋمەن ەمەس، اڭگىمەلەۋدەن باستالعان ەڭ العاشى جاسامپازدىعىم دەپ قاراعان. «ويدان ٴتۇس قۇراۋ» مەنشە، ٴباز ٴبىر ادامدار مەن شىعارماشىلىق ٴومىر ٴۇشىن عاجاپ يشارا جانە مىسال. ٴوزىم تۋرالى ويلاسام، موريسونمەن سالىستىرعاندا مەنىڭ بالالىق شاقتاعى كەشىرمەلەرىم مۇلدە ۇقسامايدى - ەكى باسقا ۇلت، ەكى باسقا مەكەن، ەكى باسقا ٴداۋىر، ۇقساماعان يدەيالوگيا. ٴبىراق بەلگىلى ماننەن العاندا، بالالىق شاق بارلىق ادامعا تەڭ، ويتكەنى ول ەرتەگىگە، قيال–عاجايىپقا تولى بولادى.

جاۋاپتى رەداكتور: جازيرا بولاتباي قىزى