تىلشىلەرىمىز لي جيان، اراي، ەرىكتى تىلشىلەر كلارا، ياڭ شياۋدي

”وزەن باستىعىنىڭ جۇمىسقا شىعۋىنان“ ”وزەن - كولدەردىڭ وزگەرىسىنە“ دەيىن، ”سۋدى تىزگىندەۋدەن قامال الۋدان“ ”باقىت دارەجەسىن جوعارىلاتۋعا“ دەيىن، ”14 - بەسجىلدىقتان“ بەرى ىلە وبلىسى ەكولوگيالىق وبلىس قۇرۋعا تاباندى بولىپ، وزەن - كول باستىعى ٴتۇزىمىن قالام ەتىپ، تيانشاننىڭ سولتۇستىك باۋرايىندا ادام مەن تابيعاتتىڭ جاراسىمدى قاتار ٴومىر ٴسۇرۋىنىڭ جاندى جاۋابىن جازدى.

11 - ايدىڭ 15 - كۇنى ٴتىلشى ىلە وزەنىنىڭ قورعاس اۋدانى بولەگىندەگى ساربۇلاق وزەنىنىڭ جاعاسىنا بارعاندا، وزەن جاعاسىنىڭ تازا، رەتتى، وزەن سۋىنىڭ تۇنىق، سۋ قۇستارىنىڭ وزەن بەتىن جاناي ۇشىپ جۇرگەنىن كوردى. قىس باسى، اعاش جاپىراعى سەلدىرەگەن بولسا دا، بۇقارا وزەن جاعاسىندا سەيىل - سەرۋەن قۇرىپ، قىسقى كۇننىڭ شۋاعىنان ٴلاززاتتانۋدا.

جاقىنعى جىلدان بەرى قورعاس اۋدانى وزەن باستىعى ٴتۇزىمىن سۋ ورتاسىن جونگە سالۋدىڭ ”باس تۇتقاسى“ ەتىپ، اۋدان، اۋىل، قىستاق سىندى 3 دارەجەلى وزەن ـ كول باستىقتارىنىڭ جابىق جۇيەسىن ورناتىپ، ٴاربىر وزەن الابىندا باسقاراتىن ادام بولۋىنا، قورعايتىن ادام بولۋىنا، جونگە سالاتىن ادام بولۋىنا شىنايى كەپىلدىك ەتتى. سونىمەن بىرگە، ۇزدىكسىز جەتەكتەۋ ارقىلى بۇقارانىڭ وزەندى قورعاۋ تانىمىن كورنەكتى جوعارىلاتىپ، ”بارلىق ادام وزەندى قورعايتىن، وزەن بارلىق ادامعا ٴنار بەرەتىن“ تاماشا اينالىم قالىپتاستىردى. ورتاسى كوركەم ساربۇلاق وزەنى ٴدال جەرگىلىكتى ورىننىڭ سۋ ورتاسىن وڭاۋىنىڭ ىقشام كورىنىسى دەۋگە بولادى.

قورعاس اۋدانى لاڭگار قالاشىعى حىپيڭ قىستاعى قىستاق تۇرعىندار كوميتەتىنىڭ مەڭگەرۋشىسى تاشمامەت عوپۇر بىلاي دەدى: ”ٴبىز ايىنا وزەنگە 4 رەت شارلاۋ جۇرگىزىپ، قوقىر - قوقسىق ٴۇيىلىپ قالۋ، لاس سۋ قويا بەرۋ سياقتى ماسەلەلەردى ٴتۇيىندى تەكسەرەمىز. تاعى دا ٴتۇيىندى وزەن بولەكتەرىندە اشىق جاريالاۋ تاقتاسىن ورناتتىق، بۇقارا ماسەلەگە جولىقسا، دەرەۋ ٴبىر جاقتى ەتەمىز“.

ىلە وزەنىنىڭ قورعاس اۋدانى لاۋچىڭ قـىستـاعـى بـولەگىنىڭ باستىعى ما چيڭميڭ بىلاي دەدى: ”سوڭعى جىلدارى ٴبىز جالپى 120 توننا قوقىر - قوقسىقتى تازالاپ، 5 كيلومەتر ۇزىندىقتاعى وزەن جاعالاۋىن جوندەپ شىقتىق. وزەن بولىگىندەگى ەڭ تىكە وزگەرىس سۋدىڭ تۇنىقتىعى، جاعانىڭ جاسىلدانۋى، وزەندەگى بالىق، قىسقىشتاردىڭ كوبەيۋى بولدى، سونىمەن بىرگە، سۋ قۇستارىن دا ۇنەمى كەزىكتىرۋگە بولادى“. 

بۇرىنعى ”لاس، بىلىققان جاعا“ بۇگىنگى كۇنى بۇقارا سەيىل - سەرۋەن جاسايتىن ”كورىنىس لەنياسىنا“ اينالدى. سۋ جاعالاي قونىستانعاندار جونىنەن العاندا ٴبىر وزەن ادامدارعا كۇندەلىكتى قاجەتتى جەتكىزىپ قانا قويماي، ونان دا ماڭـىزدىـسى، رۋحاني جاقتان ٴنار بەرەدى.

”مەن وزەننىڭ قارسىسىندا تۇرامىن، جۇمىستان تۇسكەننەن كەيىن وزەن جاعاسىندا سەيىلدەپ بوي جازامىن، وتە جايلى“، - دەدى قورعاس اۋدانى لاڭگار قالاشىعى حىپيڭ قىستاعىنىڭ تۇرعىنى شاھيرا تۇرسىنمامەت.

ەكولوگيانى الدىمەن ەسكەرىپ، جاسىل دامىدى. ”14 ـ بەسجىلدىقتان“ بەرى توعىزتاراۋ اۋدانى قالا، اۋىلداردىڭ قونىس ورتاسىن ۇزدىكسىز رەتتەپ ـ وڭاپ، دارەجەسىن جوعارىلاتىپ، لاس سۋدى ٴبىر جاقتى ەتۋ زاۆودىنىڭ قۇرىلىسى مەن تيجاراتىن قامال الۋ ٴتۇيىنى ەتىپ، جالپى 100 ميلليون يۋان قارجى قوسىپ، لاس سۋدى ٴبىر جاقتى ەتۋ قۇرىلعىلارىنىڭ دارەجەسىن ٴوسىرۋدى، جاڭالاۋدى ىلگەرىلەتىپ، ”قالانىڭ سولتۇستىگى + قالانىڭ باتىسى“ قوس زاۆود بىرلەسە قيمىلدايتىن لاس سۋدى ٴبىر جاقتى ەتۋ جاعدايىن قالىپتاستىرىپ، ”15 ـ بەسجىلدىق“ مەزگىلىندە ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋدىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنا بەرىك نەگىز قالادى، ”ٴمولدىر سۋ سارقىلمايتىن“ ەكولوگيالىق ارمان - تىلەك ىلە وزەنى اڭعارىنا تەرەڭ تامىر تارتتى.

11 - ايدىڭ ورتا شەنىندە توعىزتاراۋ اۋدان قالاشىعىنىڭ باتىسىنداعى لاس سۋدى ٴبىر جاقتى ەتۋ زاۆودىنىڭ ورتالىق مەڭگەرۋ بولمەسىندە قىزمەتكەرلەر زەردەلى جۇيە ارقىلى جوعارعى اعاردان كەلگەن سۋ مولشەرى، لاس زاتتاردىڭ قويۋلىعى، ناسوس پۋنكتىنىڭ سۇيىقتىق ورنى سياقتى شەشۋشى ساندى مالىمەتتەردى باقىلاپ ـ ولشەدى. بۇل زاۆود 2023 - جىلى 5 - ايدا رەسمي ىسكە قوسىلعان - دى، 35 مۋلىق زاۆود رايونى AO + جوعارى ٴونىمدى تۇندىرۋ وزىق تەحنولوگياسىن قولدانىپ، ەل ىشىندەگى ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن ساپالى جابدىقتاردى سايكەستىرىپ، لاس سۋدى ٴبىر جاقتى ەتۋدىڭ جالپى بارىسىن اۆتوماتتاندىرىپ، باسقارۋ - مەڭگەرۋدى جۇزەگە اسىردى.

وسى زاۆودتىڭ باستىعى جوۋ جيان بىلاي دەدى: ”ٴبىز زەردەلى باسقارۋ - مەڭگەرۋ تۇعىرىن قۇرۋ ارقىلى شەشۋشى پارامەترلەردى دەر كەزىندە باقىلاپ - ولشەدىك، COD سياقتى ٴتۇيىندى لاس زاتتاردىڭ شىعارىلۋ مولشەرى %95 تەن جوعارى بولدى، سونداي - اق ٴبىر جاقتى ەتۋ بارىسىنداعى ەنەرگيا قۇراۋىن %20 كە جۋىق تومەندەتىپ، ولشەمگە جەتكىزىپ ىعىستىرۋ مەن ەنەرگيانى ۇنەمدەپ، جۇمسالىمدى ازايتۋ سىندى ەكى جاقتان دا ۇتۋدى شىنايى جۇزەگە اسىردىق“.

قازىر لاس سۋدى ٴبىر جاقتى ەتەتىن 2 زاۆودتىڭ كۇندىك ٴبىر جاقتى ەتۋ قۋاتى 31 مىڭ تەكشەمەترگە جەتىپ، ٴبىر جاقتى ەتىلگەننەن كەيىن سۋ ساپاسى «قالا ـ قالاشىق لاس سۋىن ٴبىر جاقتى ەتۋ زاۆودىنىڭ لاس زاتتاردى شىعارۋ ولشەمىنىڭ» 1 ـ دارەجەلى A ولشەمىنە جەتىپ، حيميالىق وتتەگى قاجەتسىنۋ مولشەرى، اممياكتى ازوت سياقتى لاس زاتتاردى ىلە وزەنى الابىنا ىعىستىرۋدى ٴار جىلى بارىنشا ازايتتى، سونىمەن بىرگە، تەحنولوگيانى ساپالىلاندىرۋ، جابدىق ٴتۇرىن تاڭداۋ ارقىلى ەلەكتردىڭ، ٴدارى ـ دارمەكتىڭ جۇمسالىمىن زەردەلى باسقارۋ ـ مەڭگەرۋ ارقىلى ەنەرگيانى ۇنەمدەپ، لاس زاتتاردىڭ شىعارىلۋىن ازايتۋدىڭ ونىمدىلىگى كورنەكتى بولدى. وڭىرلىك ەكولوگيالىق ورتانىڭ ساپاسىن جاقسارتۋدى بەرىك كەپىلمەن قامدادى.

’”15 - بەسجىلدىق‘ مەزگىلىندە ٴبىز نازاردى قايتا تۋىندايتىن سۋدان پايدالانۋدىڭ ساپاسىن جوعارىلاتۋ مەن قۇبىر تورى قۇرىلىسىنىڭ سيىمدىلىعىن ارتتىرۋعا شوعىرلاندىرىپ، ىشكەرىلەي ٴبىر جاقتى ەتۋ سەحىن جاڭادان سالۋدى جوسپارلاپ، سۋ ساپاسىن اناعۇرلىم جوعارىلاتامىز، سونىمەن بىرگە، زەردەلى باسقارۋ - مەڭگەرۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، سيفرلى تەحنولوگيادان پايدالانىپ جالپى بارىستى باقىلاۋدى، دالمە - ٴدال تىزگىندەۋدى جۇزەگە اسىرىپ، جاڭادان ارتقان لاس سۋدى جيناۋ قۇبىر تورى قۇرىلىسىن سايكەستى ىلگەرىلەتىپ، لاستانۋدى تىزگىندەۋ تورىن تىعىز توقىپ، جوعارى ٴونىمدى، تومەن كومىرتەكتى، زەردەلى وسىزاماندانعان لاس سۋدى ٴبىر جاقتى ەتۋ ۇلگىسىن كۇش سالا سومداپ، توعىزتاراۋ اۋدانىنىڭ ەكولوگيالىق ورتـاسىنىڭ ۇزدىكسىز جاقسارۋىنا ۇلەس قوستىق“، ـ دەدى جوۋ جيان.

”وزەن - كول باستىعى ٴتۇزىمىن“ جەتەكشى ەتىپ، سۋ بايلىعىن قورعاۋ، سۋ ايدىنى جاعالاۋىن باسقارۋ - مەڭگەرۋ، سۋ ورتاسىن جونگە سالۋ سياقتى ٴتۇيىندى مىندەتتەردى ٴبىر تۇتاس جوسپارلاپ ىلگەرىلەتتى، ىلە وبلىسى وزەن - كولدەردى جونگە سالۋ جاعىندا ”اتى دا، جاۋاپكەرشىلىگى دە بار بولۋدان“ ”قابىلەتى دە ونىمدىلىگى دە“ بولۋعا قاراي ىشكەرىلەي بۇرىلىس جاساۋدى ىلگەرىلەتتى. وبلىسقا توتە قاراستى ورىندار بويىنشا 100 وزەندى باسقارۋ كولەمىنە ەنگىزۋدى ورىنداپ، 45 وزەن جاعالاۋىن قورعاۋ، پايدالانۋ جوباسىن جاسادى. ەكولوگياعا پايدالانىلاتىن سۋدى دالمە - ٴدال قامتاماسىز ەتىپ، ىلە وزەنى ”ٴبىر نەگىزگى، ٴۇش تارماق“ بويىنشا 18 جاۋاپكەرشىلىكتىڭ، قيما بەتتىڭ ەكولوگيالىق اعىس مولشەرىنىڭ ولشەمگە جەتۋ مولشەرىن %90 تەن اسىرىپ، وزەن اعارىنىڭ جان تامىرىنىڭ ىركىلىسسىز بولۋىنا شىنايى كەپىلدىك ەتتى.

2021 - جىلى وزەن - كول باستىعى ٴتۇزىمى قىزمەتىنىڭ ناتيجەسى كورنەكتى بولعاندىقتان، وبلىستىق وزەن - كول باستىعى ٴتۇزىمى كەڭسەسىنە سۋ يگىلىگى مينيسترلىگى ”وزەن - كول باستىعى ٴتۇزىمىن جاپپاي اتقارۋداعى وزات كوللەكتيۆ“ اتاعىن بەردى، سول جىلى ىلە وبلىسى ”اۆتونوميالى رايوننىڭ وزەن - كولى باستىعى تۇزىمىندەگى تاڭداۋلى ايماق - وبلىس“ اتاعىن الدى.

”’14 ـ بەسجىلدىقتان‘ بەرى ىلە وبلىسى وزەن - كول باستىعى تۇزىمىندە ٴبىرىنشى باسشى ينجەنەرياسىنا تاباندى بولىپ، اۆتونوميالى رايون دارەجەلى، اۆتونوميالى وبلىس دارەجەلى وزەن باستىقتارى باستاماشىلدىقپەن ۇلگى كورسەتىپ، جالپى 40 رەتتەن استام وزەنگە شارلاپ تەكسەرۋ ـ زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، وبلىس، اۋدان، اۋىل، قىستاق دارەجەلى وزەن ـ كول باستىقتارىنا 116 مىڭ رەتتەن استام شارلاۋ ـ تەكسەرۋ جۇرگىزىپ، ’ٴاربىر وزەندى باسقاراتىن ادام بولۋدى، ٴاربىر ماسەلەنى كوزدەيتىن ادام بولۋدى‘ جۇزەگە اسىرىپ، سۋدىڭ لاستانۋىنان ساقتانۋدى جانە ونى تىزگىندەۋدى ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتتى. ونەركاسىپتەگى كەرەكسىز سۋ، قالا قىستاقتارداعى لات، بىلعانىش سـۋلاردى ٴبـىر جاقتى ەتىپ پايدالانۋ ٴونىمىن جوعارىلاتتى“. ىلە وبلىستىق سۋ يگىلىگى مەكەمەسىنىڭ ورىنباسار باستىعى ۋاڭ حۇي بىلاي دەدى: ”15 - بەسجىلدىق“ كەزىندە ىلە وبلىسى ٴار دارەجەلى وزەن - كول باستىقتارىنىڭ مىندەتىن ۇزدىكسىز كۇشەيتىپ، سۋ بايلىعىنان شوعىرلى، ۇنەمدى پايدالانۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتىپ، وزەنگە ساياتىن نىسانداردى تەكسەرىپ - بەكىتۋدى، باقىلاۋ - باسقارۋدى كۇشەيتىپ، وزەن، كول، سۋ قويماسىنداعى ”ٴتورت بىلىقپالىقتى الاستاۋ“ سياقتى قىزمەتتەردى ۇدايىلاندىرىپ ورىستەتىپ، ٴاربىر وزەننىڭ حالىقتى باقىتقا كەنەلتەتىن باقىت وزەنىنە اينالۋىنا مۇمكىندىك جاساپ، ىلە وبلىسىنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنا بەرىك ەكولوگيالىق تىرەك ازىرلەدى.