□ شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ ٴتىلشىسى ما جويان

4 ـ ايدىڭ 10 ـ كۇنى مەملەكەت ٴتوراعاسى شي جينپيڭ جۇڭگو − امەريكا ”ۇستەل دوپ ديپلوماتياسىنىڭ“ 55 جىلدىعىن ەسكە ٴتۇسىرۋ جينالىسىنا جانە جۇڭگو − امەريكا جاستار مەن ورەندەر دەنە تاربيە اۋىس ـ كۇيىس جەلىلەس قيمىلىنىڭ باستالۋ سالتىنا قۇتتىقتاۋ حاتىن جولداپ، ەكى ەلدىڭ جاس ۇرپاقتارىنا زور ٴۇمىت ارتتى −

”ەكى ەلدىڭ ٴار سالا قايراتكەرلەرىنىڭ، اسىرەسە، جاس ۇرپاقتاردىڭ تاريحتان اقىل ـ پاراسات جانە كۇش ـ قۋات قابىلداپ، اۋىس ـ كۇيىس، سەلبەستىك بارىسىندا ٴوزارا ٴتۇسىنىسىپ، ٴوزارا ەتەنە بولىپ، ٴوزارا ۇيرەنۋ، ٴوزارا ۇلگى الۋ بارىسىندا قول ۇستاسا العا ىلگەرىلەپ، دوستىق دانەكەرىن بىرگە بەكەمدەپ، جۇڭگو − امەريكا قارىم ـ قاتىناسىنىڭ ورنىقتى، اقاۋسىز، باياندى دامۋىن ىلگەرىلەتۋگە تىڭ ۇلەس قوسۋىن ٴۇمىت ەتەمىن“.

1971 ـ جىلى 4 ـ ايدا امەريكا ۇستەل دوپ كومانداسى جۇڭگو جاقتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا، جۇڭگودا تاريحي سيپاتتى ساپاردا بولدى، جۇڭگو − امەريكا ”ۇستەل دوپ ديپلوماتياسى“ ەكى ەل حالقىنىڭ دوستىق بارىس ـ كەلىس قاقپاسىن اشتى. ”كىشكەنە دوپ ۇلكەن دوپتى اينالدىرۋ“ سىندى جاسامپازدىق يدەولوگياداعى الاۋىزدىقتان اتتاپ ٴوتىپ، جۇڭگو − امەريكا ەكى ەل قارىم ـ قاتىناسىنىڭ جاڭا تاراۋىن اشىپ قانا قويماي، اۋەلى، سول كەزدەگى دۇنيە ٴجۇزىنىڭ جاعدايىنا تەرەڭ ىقپال جاسادى.

”جۇڭگو − امەريكا قارىم ـ قاتىناسىنىڭ قاقپاسىن حالىق اشقان“. ٴتوراعا شي جينپيڭنىڭ وسى تاريحي ونەگەلى ٴسوز جونىندە تەرەڭ تۇجىرىم بار، ”بۇل ٴداۋىر اعىمىنىڭ ٴبىزدى ٴبىر ـ بىرىمىزگە جەتەلەۋى، بۇل ورتاق مۇددەنىڭ جۇڭگو مەن امەريكانى الاۋىزدىقتاردان اتتاپ وتكىزۋى، بۇل حالىقتىڭ ارمان ـ تىلەگىنىڭ ەكى ەل اراسىنداعى سىرەسكەن توڭدى ٴجىبىتۋى“.

تاريحتىڭ سالقار كوشىندەگى سان وتكەلەكتە ەڭ اقىرىندا تۇنىپ قالاتىنى، قاشاندا، ەڭ باعالى نارسەلەر. ”ۇستەل دوپ ديپلوماتياسىنىڭ“ تاريحى جۇڭگو مەن امەريكانىڭ دوستىق ىستەرىنىڭ، ٴسوز جوق، حالىق اراسىنان ىرگە تاس تابۋى، حالىق اراسىنان كۇش ـ قۋات توپتاۋى، حالىق بىرگە ورىنداۋى كەرەكتىگىن دالەلدەدى. ال جاستار − حالىق دوستىعىنىڭ بولاشاعى جانە ٴۇمىتى.

جۇڭگو مەن امەريكاداعى جاس بۋىندار تاريحتان اقىل ـ پاراسات جانە كۇش ـ قۋات قابىلداپ، حالىقتىڭ دوستىعى سىندى ٴىرى ىسكە سانالى ات سالىسۋى كەرەك.

”ۇستەل دوپ ديپلوماتياسىنىڭ“ ٴساتتى بولۋىنىڭ ٴمانى دەنە تاربيە اۋىس ـ كۇيىسىن دانەكەر ەتىپ ەكى ەل حالقىنىڭ بايلانىس جاساۋ، ىقپالداسۋ بارىسىندا ٴوزارا ٴتۇسىنىسۋىن كۇشەيتۋدى ىلگەرىلەتىپ، كىربەڭدىكتىڭ سىرەسكەن توڭىن ٴجىبىتۋى بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتەر ارا قارىم ـ قاتىناس حالىقتىڭ ەتەنە بولۋىنا بايلانىستى، حالىق ەتەنە بولعاندا، مەملەكەتتەر ارا سەنىمدىلىكتى جەبەۋگە بولادى.

جاڭا داۋىردەگى ەكى ەل جاستارى تىپتەن وسى رۋحتى جالعاستىرىپ، اۋىس ـ كۇيىس ارقىلى سىڭار جاقتىلىق پەن كىربەڭدىكتى تالقانداپ، ٴبىر ـ بىرىنە دۇرىس تانىم قالىپتاستىرۋى كەرەك. مەيلى ۇستەل دوپ تۇعىرىندا بەلدەسۋ، جارىس الاڭىندا باسەكەلەسۋ بولسىن، الدە مادەنيەت تىلدەسۋى، عىلمي اۋىس ـ كۇيىس بولسىن، جۇڭگو − امەريكا جاستارىنىڭ ٴار رەتكى ىقپالداستىعىنىڭ ٴبارى دە ەكى ەل قارىم ـ قاتىناسىنىڭ ورنىقتى قاداممەن الىسقا جەتۋىنە حالىق تىلەگى نەگىزىن توپتايدى، جۇڭگو − امەريكا دوستىق بايتەرەگى ٴۇشىن توپىراق قومداپ، نەگىزدى بەكەمدەيدى.

ٴتوراعا شي جينپيڭ بىلاي دەپ تەرەڭدەي اتاپ كورسەتتى: ”جۇڭگو − امەريكا قارىم ـ قاتىناسىنىڭ نەگىزىن حالىق قالاعان، بولاشاعىن جاستار جاراتادى“، ”مەيلى جاعداي قالاي وزگەرسە دە، جۇڭگو − امەريكا ەكى ەل حالقىنىڭ اۋىس ـ كۇيىس، سەلبەستىك جاساۋ تىلەگى وزگەرمەيدى، ەكى ەل جاستارى مەن ورەندەرىنىڭ ٴبىر ـ ٴبىرىن ٴتۇسىنۋ، ەتەنە بولۋ سۇيىسپەنشىلىگى وزگەرمەيدى“.

جۇڭگو مەن امەريكا ەكى ەلدىڭ تاريحي مادەنيەتى، قوعامدىق ٴتۇزىمى، دامۋ جولى ۇقساماعانىمەن، حالقى تۇگەلدەي اق كوڭىل، تاتۋ، ەڭبەكشىل، شىنايى، بارلىعى وتانىن سۇيەدى، وتباسىن سۇيەدى، تۇرمىستى سۇيەدى، بارلىعى ٴبىر ـ ٴبىرىن جاقتىرادى جانە ٴبىر ـ بىرىنە پەيىلدى. ىزگى نيەتكە، دوستىققا تولى ارنالار قوسىلعاندىقتان، شالقار تىنىق مۇحيت بوگەتكە اينالعانى جوق؛ ٴدال حالىق اراسىنداعى قوس باعىتتا اتتانۋ جۇڭگو − امەريكا قارىم ـ قاتىناسىن توقىراعان كۇيدەن تۋرا جولعا قايتا ـ قايتا باستادى.

تاياۋ جىلداردان بەرى، ”الداعى 5 جىلدا 50 مىڭ امەريكالىق جاس پەن ورەندى جۇڭگوعا كەلىپ اۋىس ـ كۇيىس جاساۋعا، ۇيرەنۋگە ۇسىنىس ەتۋ“ سياقتى باستامالاردى ىلگەرىلەتۋدەن امەريكانى قامتىعان نەشە ونداعان ەل ازاماتتارىنا شەكارادان وتكەندە ۆيزا كەشىرىم ەتۋ نەمەسە ٴبىر تاراپتى ۆيزا كەشىرىم ەتۋ قولايلىلىعىن ازىرلەۋگە دەيىن بارعان سايىن سەنىمدى، اشىق، سيىسىمدى جۇڭگو امەريكا حالقىن قامتىعان ٴار ەل حالقىنىڭ جۇڭگوعا كەلىپ، شىنايى دا ستەرەولدى وسى زامانعى جۇڭگونى شىنايى سەزىنىپ، ادال دا دوس جۇڭگو حالقىمەن تانىسىپ، وركەنيەت جاعىندا اۋىس ـ كۇيىس جاساۋ، ٴوزارا ۇلگى الۋ بارىسىندا ٴوزارا قۇرمەت ەتۋ، بەيبىت قاتار تۇرۋ، سەلبەسىپ تەڭ يگىلىككە كەنەلۋ سىندى دۇرىس قارىم ـ قاتىناس جولىن ٴتۇسىنۋىن قىزۋ قارسى الدى.

ٴتوراعا شي جينپيڭ اتاپ كورسەتكەندەي، جۇڭگو − امەريكا قاتىناسىنىڭ قاقپاسى اشىلعان ەكەن، قايتا جابىلمايدى. ەكى ەل حالقىنىڭ دوستىق ىستەرى باستالعان ەكەن، ورتا جولدا اياقسىز قالمايدى. حالىقتىڭ دوستىق اعاشى ماۋەلەپ ٴوستى، ٴسوز جوق، بوران ـ شاشىنعا توتەپ بەرە الادى.

وسى رەتكى جۇڭگو − امەريكا ”ۇستەل دوپ ديپلوماتياسىنىڭ“ 55 جىلدىعىن ەسكە ٴتۇسىرۋ جينالىسى كەزىندە جۇڭگو − امەريكا جاستار مەن ورەندەر دەنە تاربيە اۋىس ـ كۇيىس جەلىلەس قيمىلى رەسمي باستالدى. ”ۇستەل دوپ ديپلوماتياسى“ رۋحىن جالعاستىرعان جاڭا كەزەكتى باي مازمۇندى جاستار مەن ورەندەر دەنە تاربيە اۋىس ـ كۇيىسى جۇڭگو − امەريكا حالقىنىڭ دوستىق بارىس ـ كەلىسىنە تىڭ جاستىق ومىرشەڭ كۇش ۇستەۋدە.

كىشكەنتاي ۇستەل دوپ تاريحقا كۋا بولدى ٴارى بولاشاقتى نۇرلاندىردى. بيىل جۇڭگو مەن امەريكا قارىم ـ قاتىناسىنىڭ ”ۇلكەن جىلى“. ەكى ەلدىڭ ٴار سالاسىنداعى اناعۇرلىم كوپ قايراتكەردىڭ، اسىرەسە، جاستاردىڭ ”ۇستەل دوپ سۇيىسپەنشىلىگىن“ تاعى دا جالعاستىرىپ، جۇڭگو − امەريكا حالقى دوستىق ىستەرىنىڭ ات سالىسۋشىسى، قولداۋشىسى، ىلگەرىلەتۋشىسى بولىپ، جۇڭگو − امەريكا قارىم ـ قاتىناسىنىڭ دامۋىن ىلگەرىلەتۋگە اناعۇرلىم زور حالىقتىق كۇش قوسۋىن ٴۇمىت ەتەمىز.

(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 4 ـ ايدىڭ 11 ـ كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)