كاسىپ سالاسى قۋات ۇستەپ، ٴار سالا، ٴار كاسىپ كوركەيە ٴتۇستى
ـــ جياڭسۋ نەگىزگى اقپارات مەديالارى تىلشىلىك ۇيىرمەسىندەگىلەردىڭ ىلەنى ارالاعاندىعى جونىندەگى جەلىلەس حابار (4)
تىلشىلەرىمىز ۋاڭ جىحۋا، جاڭ لياڭ، دۋ لەي، اراي
ىلە اڭعارىندا كوكتەم سامالى ەسىپ، كۇللى تىرشىلىك وركەن جايدى.
بىرنەشە كۇننەن بەرى جياڭسۋ نەگىزگى اقپارات مەديالارى تىلشىلىك ۇيىرمەسىندەگىلەر كاسىپورىندارعا، سەحتارعا، اتىز باسىنا بارىپ، حالىق تۇرمىسىن ۇعىستى. تەكەس اۋدانىنىڭ قارا ٴبيداي مانەرلەۋ سەحىندا ٴيىسى مۇرىن جارعان قارا ٴبيدايدى؛ نىلقى اۋدانىنىڭ سۋىق سۋ بالىعى باعىمشىلىق بازاسىندا سۋ ايدىنىندا شورشىعان بالىقتاردى؛ قورعاس قالاسىنىڭ زەردەلى جىلىجايىندا ساباعىندا سامسىعان ماۋەلى جەمىستى؛ قۇلجا اۋدانىنىڭ توقىماشىلىق كاسىپ باقشاسىندا تىنباي گۇرىلدەگەن توقۋ ماشيناسىن كوردى... وسى ٴبىر كاسىپ سالاسى گۇلدەنىپ - كوركەيگەن، بۇقارانىڭ كىرىسى ارتقان جاندى كورىنىستەر وسى مەكەندە ايگىلەنىپ كەلەدى.
قورعاستاعى وسىزاماندانعان اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپ سالاسى باقشاسىنىڭ قىزمەتكەرى قىزاناقتىڭ بۇتاعىن سيرەتۋدە.
دۋ لەي فوتوسى
4000 كيلومەتردەن استام شالعايدان جەتكەن ۋاعدا بويىنشا جياڭسۋدىڭ شينجياڭعا كومەك بەرۋشى كۇشتەرى قۇنىتتىلىقپەن ىسكە كىرىسىپ، ”كاسىپ سالاسى جاعىنان شينجياڭعا كومەكتەسۋدى، حالىقتى بايىتىپ، شينجياڭدى گۇلدەندىرۋدى“ وزەك ەتىپ، قارجىنى، تەحنولوگيانى، دارىندىلاردى، ۇستانىمدى ىلەگە ۇزدىكسىز جەتكىزۋمەن بولدى. ”قان قۇيۋدان“ ”قان جاساۋعا“، جەكە قۇلشىنىس جاساۋدان تۇتاس تىزبەكتى دامىتۋعا دەيىن ىلەنىڭ ەرەكشە كاسىپ سالاسى بىرتىندەپ دامىپ، شەكارا وڭىردەگى بۇقارانىڭ ىرگەسىندە ”جۇمىستانۋ كەسەسىن“ مىقتى ۇستاۋىنا مۇمكىندىك جاساپ، ”اقشا قاپشىعىن“ قامپايتتى.
تەكەس اۋدانى شينجياڭ ي - چيان اۋىل شارۋاشىلىق عىلىم ـ تەحنولوگيا شەكتى سەرىكتەستىگىنىڭ ٴوندىرىس سەحىنا ات باسىن بۇرساڭىز، حوش ٴيسى اڭقىعان، قالتالانعان قارا ٴبيداي ۇنىنا رەتتى كود نومىرلەرى قويىلعانىن كورەسىز.
تەكەستىڭ ”سەگىز تاڭبالى قالاشىق“ دەگەن جاعراپيالىق تانىسقىسى بار بولىپ، ونداعى قارا ٴبيدايدىڭ ساپاسى جوعارى، قۇرامىندا ازىقتىق تالشىق پەن كوپ ٴتۇرلى مينەرال زاتتارى مول. ٴبىراق بۇرىندارى مۇنداي جاقسى نارسەلەردى جوعارى باعادا ساتا المايتىن - دى.
جياڭسۋدىڭ ىلەگە كومەكتەسۋ . نانجيڭ (جياڭنيڭ) قىزمەت گرۋپپاسى كەلگەننەن كەيىن تىڭ بۇرىلىس جارىققا شىقتى. ولار جاي عانا اقشالاي جانە زاتتاي كومەك بەرمەستەن، قايتا ”ارنانى كەڭەيتۋ + ٴونىمنىڭ دارەجەسىن ٴوسىرۋ + ماركا جاراتۋ“ سىندى كەشەندى شارالاردى العا قويدى ياعىني جەلىدەن تىس ساتۋ تورابىن، جەلىدە جاڭا بولشەك ساتۋ تۇعىرىن قۇردى، سونداي ـ اق اس ـ سۋ كاسىپورىندارىمەن سەلبەسىپ قارا ٴبيداي جاڭا ونىمدەرىن زەرتتەپ جاسادى.
كوپ جاقتىڭ سەلبەسۋىندە، تەكەس اۋدانىنىڭ ساپالى قارا ٴبيدايى نانجيڭنىڭ جينيۋانباۋ توبى، جىجياڭنىڭ شۇنۋەيتاڭ ازىق - تۇلىك شەكتى سەرىكتەستىگى سياقتى كوپتەگەن اس - سۋ تىزبەكتى كاسىپورىندارىنا ەنگىزىلىپ، قاتىستى جاڭا ونىمدەر زەرتتەپ جاسالدى. قازىر نانجيڭدەگى كوپتەگەن اس - سۋ دۇكەندەرى قارا ٴبيداي ەت نانى، قارا ٴبيداي ٴمانتىسى، قارا ٴبيداي كەپتىرىلگەن ازىق - تۇلىكتەرى، قارا ٴبيداي قورەكتىك ازىقتىعى سياقتى جاڭا ونىمدەردى شىعاردى.
شينجياڭ ي - چيان اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم ـ تەحنولوگيا شەكتى سەرىكتەستىگىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ياڭ شۋاڭرۇي قۋانىشىن جاسىرا الماي بىلاي دەدى: ”ساتۋ جولى بىردەن اشىلدى! جياڭسۋ، جىجياڭ، شاڭحايداعى تۇتىنۋشىلار ەرەكشە ۇناتادى، ساتىلۋ مولشەرى %40 جوعارىلادى، قازىر تاعى تاپسىرىس جونىندە كەڭەس وتكىزىپ جاتىرمىز“. 2024 ـ جىلدان بەرى تەك 15 مىڭ توننا قارا ٴبيدايدىڭ ساتىلۋ سوماسى 100 ميلليون يۋانعا تايادى. بۇرىن كوزگە ىلمەگەن قارا ٴبيداي قازىر ”التىن دانگە“ اينالدى.
نىلقى اۋدانىنداعى شينجياڭ تيانيۇن ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىق شەكتى سەرىكتەستىگىنىڭ باعىمشىلىق بازاسىنداعى دوڭگەلەك فورمالى تور ساندىقتارىندا سان - ساناقسىز سالمون بالىعىنىڭ شورشىپ جۇرگەنىن كورەسىز.
”ٴبىز تۇتاس كاسىپ سالاسى تىزبەگىن قۇرىپ، جىلىنا 40 ميلليون بالىق شاباعىن ٴوسىرىپ، ٴوندىرىس قۋاتىن 12 مىڭ تونناعا جەتكىزدىك“، - دەدى شينجياڭ تيانيۇن ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعى شەكتى سەرىكتەستىگى اكىمشىلىك ٴبولىمىنىڭ باس مەڭگەرۋشىسى حۇڭ يۇڭگاڭ ماقتانىشپەن. ونىڭ ايتۋىنشا، كاسىپورىننىڭ بۇگىنگە جەتۋىن شينجياڭعا كومەكتەسۋ كۇشتەرىنىڭ ۇلەسىنەن بولە قاراۋعا بولمايدى ەكەن.
ەڭ قولامتالى ٴتۇيىن دارىندىلار ماسەلەسى. ”سىرتتان ەنگىزۋ، الىپ قالۋ قيىن بولۋ ٴبىزدىڭ باسىمىزدى ٴبىر مەزەت اۋىرتتى“، ـ دەدى حۇڭ يۇڭگاڭ. جياڭسۋدىڭ ىلەگە كومەكتەسۋ. چاڭجوۋ (ۋ جين) قىزمەت گرۋپپاسى مۇنى بىلگەننەن كەيىن، 15 ميلليون يۋان قارجى قوسىپ، بولمەلەرى الۋان فورماداعى، قۇرىلعىلارى كەمەلدى دارىندىلار جاتاقحاناسىنان بەسەۋىن سالىپ بەردى. عىلمي زەرتتەۋ قۇرىلىمدارىمىزعا دارىندىلار ەنگىزىلىپ، تىرەكتى قىزمەتكەرلەر الاڭسىز ىستەيتىن بولدى.
قازىر سالمون بالىعى بۇكىل ەلدىڭ اس ۇستەلىندە كورىنىپ، نىلقى اۋدانىنىڭ حالىقتى بايىتىپ، كاسىپتى گۇلدەندىرۋدەگى ”التىن تانىسقىسىنا“ اينالدى.
قورعاس وسى زامانعى اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپ باقشاسىنا بارساڭىز 310 مۋلىق زەردەلى جىلىجايدا توپىراقسىز ەگىلىپ، تەك قاتار ـ قاتار تىزىلگەن قىزاناق ساباقتارى مەن وركەندەرى بوي سوزعان ماۋەلى جەمىس ـ جيدەكتەر سامسىپ تۇرعانىن كورىپ كوز اياڭىز كەڭىپ قالادى.
”بۇل ارادا سۋ مەن تىڭايتقىشتى دالمە - ٴدال رەتتەۋ ـ مەڭگەرۋ جۇيەسى، تەمپەراتۋرا، ىلعالدىق، جارىقتىڭ ٴتۇسۋى سياقتىلار تۇگەلدەي اۆتوماتتى مەڭگەرىلەدى“. جياڭسۋدىڭ ىلەگە كومەكتەسۋ . ليانيۇنگاڭ قىزمەت گرۋپپاسىنىڭ كاسىپ سالاسى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاستىرۋ كەڭسەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى لي شياۋحۋا جول باستاي ٴجۇرىپ وسىلاي تانىستىردى. باقشا رايونىنداعى 8 ٴتۇرلى جاس ازىقتىق قىزاناقتىڭ 2 ٴتۇرى مەملەكەتتىك ايگىلى، ەرەكشە، ساپالى، جاڭا اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرى تىزىمدىگىنە ەنگىزىلدى.
قورعاس قالاسىنىڭ تۇرعىنى ٴامينا يۇسۇپقادىر جىلىجايدا كوكەنىستەردى ەپپەن بۇتاقتاپ قاربالاس بولىپ جاتتى. ٴتىلشىنى كورگەندە، ول تەرىن ٴسۇرتىپ، كۇلىمسىرەپ بىلاي دەدى: ”بۇرىن سىرتتا ۇساق - تۇيەك جۇمىس ىستەپ، جىلىنا 10 مىڭ يۋان كىرىس تاباتىنمىن. قازىر زەردەلى جىلىجايدا جۇمىس ىستەپ، جىلىنا 70 مىڭ يۋاننان استام كىرىس كىرگىزەمىن. قالتامىز قامپايىپ، كوز ايامىز كەڭەيە ٴتۇستى. باقشا رايونى ٴبىر جىلدا 40 نەشە رەت تاربيەلەۋ ـ باۋلۋ كۋرسسىن ۇيىمداستىرادى، مەن سياقتى تەحنولوگيا ۇيرەنگەن ادامداردىڭ قاتارى مولايىپ، تۇرمىسىمىز بارعان سايىن جاقسارىپ كەلەدى!“.
لي شياۋحۋا بىلاي دەدى: ”ٴبىزدىڭ قۇرعانىمىز كاسىپ سالاسى باقشاسى عانا ەمەس، ەندى ٴبىر جاعىنان بۇقارانى اۋقاتتانۋعا جەتەكتەۋ بولىپ تابىلادى“. قازىر كاسىپ سالاسى باقشامىز اۋىل ـ قىستاق ەڭبەككۇشتەرىنەن 200 دەن استام ادامدى جۇمىسقا قابىلداپ، جىلىنا 700 دەن استام جاڭاشا شارۋا وتباسىن باۋلىپ وتىر.
قۇلجا اۋدانىنداعى كەزىندەگى قاعىر دالا قازىر زاۆود ۇيلەرى قاز - قاتار تىزىلگەن، توقۋ ماشينالارى گۇرىلدەگەن توقىماشىلىق كاسىپ سالاسى باقشاسىنا اينالدى.
سەحقا كىرسەڭىز، نەشە جۇزدەگەن كەزدەمە توقۋ ماشيناسىنىڭ قاربالاس جۇمىس ىستەگەن داۋىسى قۇلاعىڭىزعا كەلەدى. ٴراشيدام مامۇت توقۋ ماشيناسىنىڭ اراسىندا دامىلسىز ٴجۇرىپ، بار زەيىنىمەن قاربالاس جۇمىس ىستەۋدە. ول ٴبىر ٴوزى ٴبىر ۋاقىتتا 9 كەزدەمە توقۋ ماشيناسىن باسقارادى. ول كۇلىمسىرەپ بىلاي دەدى: ”مەن بۇرىن كۇنەس اۋدانىندا بالكۇلشە دۇكەنىن اشقانمىن، كىرىسى دە ماردىمسىز بولاتىن. بۇل اراعا كەلگەننەن كەيىن، ايىنا 8 مىڭ دا 10 مىڭ يۋان كىرىس كىرگىزەمىن، وتباسىما دا قارايلاسامىن. قازىر اۆتوكولىك ساتىپ الدىم، بيىل 6 - ايدا جاڭا ٴۇي ساتىپ الماقشىمىن!“.
بۇل تابىس سەزىمى جياڭسۋدىڭ ىلەگە كومەكتەسۋ . نانتۇڭ قىزمەت گرۋپپاسىنىڭ دالمە ـ ٴدال كۇش سالۋىنان كەلگەن ەدى، ولار ٴۇي توقىماشىلىعى كاسىپ سالاسىنىڭ پىسىپ ـ جەتىلگەن تاجىريبەلەرىن قابىلداعان نانتۇڭداعى 15 توقىماشىلىق كاسىپورىننىڭ وسى باقشا رايونىنا ىرگە تەبۋىن جەبەپ، ۇدايىلانعان تەحنيكالىق جەتەكشىلىك ەتۋ مەن دارىندىلاردى تاربيەلەۋدى ورىستەتتى.
بۇل كۇندەرى قۇلجا اۋداندىق توقىماشىلىق كاسىپ سالاسى باقشاسىنا جالپى 3 ميلليارد 700 ميلليون يۋان قارجى قوسىلىپ، 18 كاسىپورىن ىرگە تەۋىپ، جىلىنا ٴبىر ميلليون 100 مىڭ ۇرشىق ٴجىپ 390 ميلليون مەتر كەزدەمە وندىرەتىن ٴوندىرىس قۋاتىن قالىپتاستىرىپ، 5000 ادامدى كاسىپتەندىرىپ، ٴونىم قۇنىن 3 ميلليارد يۋاننان اسىرىپ وتىر.
تەكەس اۋدانىنىڭ قارا ٴبيدايىنان نىلقى اۋدانىنىڭ سالمون بالىعىنا دەيىن، قورعاستىڭ زەردەلى اۋىل شارۋاشىلىعىنان قۇلجا اۋدانىنىڭ توقىماشىلىق جاڭا قالاشىعىنا دەيىن جياڭسۋدىڭ كاسىپ سالاسى ارقىلى شينجياڭعا كومەكتەسۋ امالياتى باستان ـ اياق ”حالىقتى بايىتىپ، شينجياڭدى گۇلدەندىرۋ“ اۋەلگى ماقساتىنان اينىمادى. قارجى، نىسان، ۇستانىم، ۇلگى، باسقارۋ جاعىنداعى جياڭسۋدىڭ سيلاعانى تەك بايلىق قانا ەمەس، تاعدىردى وزگەرتۋ قابىلەتى ەدى.
بۇگىنگى تاڭدا ىلەدە ەرەكشە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ساپاسى جوعارىلاپ، ونىمدىلىگى ارتىپ، ونەركاسىپ كاسىپ سالاسى شوعىرلى دامىپ، مادەنيەت پەن ساياحاتتى توعىستىرۋ دەڭگەيى جوعارىلاپ، دارەجەسى كوتەرىلدى. كاسىپ سالاسى نىساندارى ىركەس ـ تىركەس تياناقتانىپ، جاڭا جۇمىس ورىندارى جارىققا شىقتى. ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ تابىس سەزىمى، باقىت سەزىمى، حاۋىپسىزدىك سەزىمى كوكتەمگى ەگىنجايداي كۇن سايىن تولىسا ٴتۇستى.