国家通用语言文字 ىلە اقپارات تورابىنا حوش كەلدىڭىزدەر!
نەگىز قالاپ، رۋحتى سومدادى، ءار ۇلت حالقى جۇرەكتەس بولدى
2026-09-25 10:43:55     كورىلىم:رەت كەلۋ قاينارى:تيانشان تورى  جاۋاپتى رەداكتور:جاڭىلقان قوجا

  نەگىز قالاپ، رۋحتى سومدادى، ءار ۇلت حالقى جۇرەكتەس بولدى

  − شينجياڭ جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا قۇرىلىسىن تىڭعىلىقتى ىلگەرىلەتتى

  □ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ليۋ شياڭ

شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونى قۇرىلعاندىعىنىڭ 70 جىلدىعى نەگىزگى تاقىرىپتىق جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ 1 - قاباتىنداعى كورنەكتى ورىنعا ۇزىندىعى 05. 6 مەتر، كەڭدىگى 4. 2 مەتر كەلەتىن ءبىر ۇلكەن سۋرەت قويىلعان. سۋرەتتە ءار ۇلت، ءار سالاداعى 81 قايراتكەر الۋان ءتۇرلى كيىم كيىپ، قول ۇستاسىپ، يىق تىرەسىپ، جۇزدەرىنەن كۇلكى ەسىپ شاتتىققا شومىپ تۇر.

سۋرەتتەگى سول قاس - قاعىم ساتتە 70 جىل ءبىر نيەت، ءبىر تىلەكتە بولىپ ارمانعا قانات قاققان ساتتەر ورنەكتەلدى؛ كۇلكى ۇيىرىلگەن جۇزدەر ۇلتتاردىڭ ءوزارا توعىسىپ، بىرگە ءومىر سۇرگەنىنە كۋا بولدى.

بىلتىر 9 - ايدا باس شۋجي شي جينپيڭ ورتالىق ۋاكىلدەر ۇيىرمەسىن باستاپ اۆتونوميالى رايون قۇرىلعاندىعىنىڭ 70 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ قيمىلىنا قاتىناسىپ، ماڭىزدى ءسوز سويلەپ، ”جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەپ، سوتسياليستىك وسىزاماندانعان شينجياڭ قۇرايىق“ دەگەن قۇتتىقتاۋ ءسوزىن ارناپ، ”شينجياڭنىڭ قوعامدىق كەلەلى جاعدايىنىڭ  ورنىقتىلىعىن  بار  كۇشپەن  قورعاۋ كەرەك“،  ”جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەپ، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋ كەرەك“، - دەپ باسا دارىپتەدى.

ىقىلاستى تاپسىرمانىڭ ماعىناسى تەرەڭ، سۇيىسپەنشىلىككە تولى ەدى؛ جاڭا جولدا ەكپىندەي ىلگەرىلەپ، نىق قادام تاستادىق. ءبىر جىلدان بەرى، شينجياڭدا جوعارىدان تومەنگە دەيىن جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەۋ نەگىزگى جەلىسى مىقتاپ ارقاۋ ەتىلىپ، قوعامدىق كەلەلى جاعداي ۇزدىكسىز ورنىقتى قاداممەن جاقسارۋعا بەت الدى، ۇلتتار ىنتىماعى ۇزدىكسىز بەكەمدەلىپ، ”جۇڭگو پەيىلى، جۇڭحۋا رۋحى“ تيانشان الابىندا شىڭدالىپ، تامىر تارتىپ، كەڭ - بايتاق شەكارا ءوڭىردىڭ بارلىق جەرىندە ىنتىماقتاسا ەكپىندەي ىلگەرىلەگەن، قارىشتاي العا تارتقان سان الۋان بەينە جارىققا شىقتى.

  ورنىقتىلىق ماڭداي الدى ورىنعا قويىلىپ، جىلدار تىنىشتىق پەن بەرەكەگە شومدى

ءىس بەرەكەمەن بىتەدى، كۇش ىنتىماقتان كەلەدى. سوتسياليستىك وسىزاماندانعان شينجياڭ الدىمەن ىنتىماقتى، جاراسىمدى شينجياڭ بولۋى كەرەك.

بىلتىر 9 - ايدىڭ 24 - كۇنى باس شۋجي شي جينپيڭ اۆتونوميالى رايوندىق پارتكوم مەن ۇكىمەتتىڭ قىزمەت مالىمەتىن تىڭداعاندا: قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىق قىزمەت باس نىساناسىن مىقتاپ يگەرۋ كەرەك، - دەپ باسا دارىپتەدى.

دايەكتى نىسانا ۇزاق بولاشاقتى كوزدەپ، جالپى جاعدايدى يگەردى.

شينجياڭدى باسقارۋ جولىندا ورنىقتىلىق ماڭداي الدى ورىندا تۇردى. ورنىقتىلىق بولماسا، بارىنەن اۋىز اشۋعا كەلمەيدى. قوعامدىق كەلەلى جاعداي ءۇرتىس ورنىقتى، ۇزاق ۋاقىت ورنىقتى بولعاندا عانا ءار ۇلت پەرزەنتتەرى كەڭىنەن ىشكەرىلەي ارالاسىپ، ىشتەسىپ، توعىسىپ، سوتسياليستىك وسىزاماندانعان شينجياڭنىڭ ايبىندى كارتيناسىن ءبىر نيەت، ءبىر تىلەكپەن كەسكىندەي الادى.

شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ پارمەندى باسشىلىعىندا، اۆتونوميالى رايوندىق پارتكوم مەن ۇكىمەت پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ شەشىمدەرىن، ورنالاستىرۋلارىن باتىل دايەكتىلەندىرىپ، جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شينجياڭدى باسقارۋ جالپى جوباسىن تولىق، دالمە - ءدال، جاپپاي دايەكتىلەندىرىپ، بۇلجىماي قوعام ورنىقتىلىعىن قورعاۋدى ماڭداي الدى ورىنعا قويىپ، شينجياڭدى زاڭمەن باسقارۋعا تاباندى بولىپ، لاڭكەستىككە قارسى تۇرىپ ورنىقتىلىقتى قورعاۋدى زاڭمەن باسقارۋدى، ۇدايىلاندىرۋدى تىڭعىلىقتى ىلگەرىلەتىپ، زورلىقتى كۇشتىڭ، لاڭكەستىكتىڭ قاتەرىن باتىل تۇردە وركەن كۇيىندە جويىپ، ءىرى زورلىقتى كۇش، لاڭكەستىك دەلوسى ۋاقيعاسى تۋىلماۋ تومەنگى شەگىن ساقتادى. الەۋمەتتىڭ حاۋىپسىزدىك سەزىمى، ريزا بولۋ دارەجەسى ءۇرتىس تالاي جىل %99تەن جوعارى بولىپ، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ تابىس سەزىمى، باقىت سەزىمى، حاۋىپسىزدىك سەزىمى ۇزدىكسىز كۇشەيدى.

شينجياڭدى گۇلدەندىرۋدىڭ، شينجياڭدى ورنىقتىرۋدىڭ ءتۇيىنى نەگىزگى ساتىدا. باس شۋجي: نەگىزگى ساتىنى يگەرۋگە، نەگىزدى كۇشەيتۋگە، ءتۇبىردى بەكەمدەۋگە تاباندى بولىپ، لاڭكەستىككە قارسى تۇرىپ ورنىقتىلىقتى قورعاۋ حالىقتىق قورعانىس شەبىن بەكەمدەۋ كەرەك، - دەپ اتاپ كورسەتتى.

نەگىزگى ساتى − ورنىقتىلىقتى قورعاۋدىڭ ءبىرىنشى شەبى، سونداي - اق بۇقاراعا قىزمەت وتەۋدىڭ ەڭ الدىڭعى لەگى.

پامير ۇستىرتىندەگى ۋاحان دالىزىندە بيىك تاۋلار بوي تالاسىپ، ءۇستىرتتىڭ ىزعارى سۇيەكتەن وتەدى، پايىك شەكارا ساقشى بولىمشەسى تەڭىز دەڭگەيىنەن 3780 مەتر بيىكتىكتەگى تىرشىلىك ۇستىرتىندە تامىر تارتىپ وتانىمىزدىڭ باتىس شەكاراسىن كۇزەتىپ تۇر. حالىق ساقشىلارى ۇرپاقتار بويى قار - مۇز جاستانىپ شەكارانى شارلاپ، شەكارا ءوڭىردى قورعاپ، مال شارۋاشىلىق وڭىرىندە تامىر تارتىپ، حالىقتى قيىنشىلىقتان ارىلتىپ، زاڭمەن باسقارۋ ۇگىت لەكسياسىن ورىستەتىپ، داۋ - شارلاردى جاراستىرىپ ءبىر جاقتى ەتىپ، ادالدىقتى اسقار تاۋلاردىڭ شوقىسىنا جازدى.

”كەيبىر حالىق ساقشىلارى مالشىلاردىڭ سيىرىن، قويىن قورعاۋ ءۇشىن جىرتقىشتارمەن ەرلىكپەن ايقاستى؛ كەيبىر حالىق ساقشىلارى قيىنشىلىقتا قالعان بۇقارانى قۇتقارۋ ءۇشىن، تەرەڭ تاۋ قويناۋىندا ءۇش كۇن، ءۇش ءتۇن ءجۇردى...“ تاشقورعان تاجىك اۆتونوميالى اۋدانى دافتەر اۋىلى اتجايلى قىستاعىنىڭ تۇرعىنى شالباي ارىق: ساقشى بولىمشەسىندەگى حالىق ساقشىلارىنىڭ بۇقارا ءۇشىن ىستەگەن ىزگى ىستەرى ساناپ تاۋىسقىسىز، - دەدى.

پايىك شەكارا ساقشى بولىمشەسى پارتيا ياچەيكاسى ”پارتيا قۇرىلىسى + ساقشى ىستەرى + شەكارانى بەكەمدەۋ + قىزمەت وتەۋ“ قىزمەت ۇلگىسى جونىندە قۇلشىنا ىزدەنىس جاساپ، مال شارۋاشىلىق وڭىرىندە بۇقارا بىتىراندى قونىستانۋ، قارتتار كوپ بولۋ سياقتى رەال قيىن ماسەلەلەرگە بەتپە - بەت كەلىپ، ”ۋاحان اتويشىلدار قىزمەت وتەۋ اترەتىن“ ۇيىمداستىرىپ قۇرىپ، بۇقارانىڭ ۇيىنە جىلىنا ورتاشا 300 رەتتەن استام بارىپ حالىققا قولايلى قىزمەت وتەدى.

كۇشتى نەگىزگى ساتىنى باسقارۋعا شوعىرلاندىرىپ، نەگىزدى بەكەمدەۋ شارالارى جونىندە ىشكەرىلەي ىزدەنىس جاسادى. قىزمەت كۇشىن تومەنگە تۇسىرۋگە تاباندى بولىپ، قوعامدىق باسقارۋدى كۇشەيتىپ جانە وندا جاڭالىق اشىپ، نەگىزگى ساتىنىڭ ۇيىمدىق جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرىپ، جاڭا داۋىردەگى ”فىڭچياۋ تاجىريبەسىنە“ تاباندى بولدى جانە ونى دامىتتى... شينجياڭ نەگىزگى ساتى پارتيا ۇيىمىن بۇقاراعا قىزمەت وتەۋدەگى، ورنىقتىلىقتى قورعاۋداعى، بولشەكتەۋشىلىككە قارسى تۇرۋداعى الىنباس جاۋىنگەرلىك قامال ەتىپ شىنايى قۇرىپ شىعىپ، قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىقتى قورعاۋدىڭ قۇرىش قورعانىن تۇرعىزدى.

تىنىش تا ءتارتىپتى قوعامدىق ورتا ەكونوميكانى دامىتۋعا، حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋعا كەڭ ءورىس اشتى. ءار ۇلت بۇقاراسى كورىكتى مەكەندى بىرگە قۇرۋ، تاماشا تۇرمىستى بىرگە جاراتۋ امالياتى بارىسىندا جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەۋدى ەڭ شىنايى، ەڭ بەرىك قوعامدىق ءتۇپ نەگىز ەتىپ نىعايتتى، شينجياڭنىڭ بايتاق دالاسى جىلدان - جىلعا امان - ەسەن بولدى، جىلدان - جىلعا جاقساردى.

  تىلەكتەستىك شىڭدالدى، كۇش - قۋات ۇيىستىرىلدى

بارابان ءۇنى جاڭعىرىپ، قىزىل ءبي ورىندالىپ، ۇزاق ۋاقىت جالعاستى. 9 - ايدىڭ 14 - كۇنى توعىزتاراۋ اۋدانى اقتۇبەك قالاشىعىنىڭ باتىس تاۋ بەتكەيىندە دۋماندى انساي بەل بارابانى كونسەرتى قويىلىپ جاتتى − باستاۋىش مەكتەپتىڭ 240 وقۋشىسى بەلدەرىنە قىزىل تورعىن بايلاپ، قىزىل باراباندى كولبەۋ استى، قولدارىنداعى بارابان تاياقشاسى مۋزيكا ريتىمىنە ىلەسە جوعارى - تومەن كوتەرىلۋدە.

”بۇرىن تەلەۆيزوردان انساي بەل بارابانىن عانا كورەتىنمىن، قازىر ءوزىم ونەر كورسەتىپ، جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ باۋرامدىلىعىن شىنايى سەزىندىم“، - دەدى اقتۇبەك قالاشىعى سەنترلى باستاۋىش مەكتەبىنىڭ وقۋشىسى ەرسىن ايبول.

سارى توپىراقتى ءۇستىرتتىڭ بايىرعى كوركەمونەرى مىڭ شاقىرىم جول باسىپ، تيانشان تاۋىنىڭ سولتۇستىك باۋرايىندا تارالدى، قۇلپىردى. ءار ۇلت ورەندەرى بەل باراباندى بىرگە سوعىپ، قىزىل تورعىنمەن بىرگە بيگە باسىپ، مادەنيەت نارلەندىرۋى بارىسىندا مەملەكەت سۇيىسپەنشىلىگى تەرەڭدەدى.

سۋدىراعان قۇمنان ءزاۋلىم عيمارات سالىنبايدى. قانشاما ۇلى ءىس بولعان سايىن، كەڭ كولەمدى يدەيالىق ورتاق تانىمدى ۇيىستىرىپ، قۋاتتى رۋحاني كۇش شىڭداۋ سونشالىق قاجەت بولادى.

جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمى − مەملەكەت تۇتاستىعىنىڭ نەگىزى، ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ تياناعى، رۋحاني كۇش - قۋاتتىڭ جانى. شينجياڭدا ول كۇندەلىكتى تۇرمىسىمىزبەن بىتە قايناسقان شىنايى سۇيىسپەنشىلىك، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ بىرگە قونىستانىپ، بىرگە ۇيرەنەتىن، بىرگە قۇرىپ، بىرگە يگىلىكتەنەتىن، بىرگە ىستەپ، بىرگە شاتتاناتىن جاندى امالياتى −

ۇلۇقشات اۋدانىنداعى قىرعىز شەكارا قورعاۋشى بۇرماحان مولدو پامير ۇستىرتىندەگى 100 مىڭنان استام ۇلكەندى - كىشىلى تاسقا ”جۇڭگو“ دەگەن جازۋدى ءوز قولىمەن ويدى. قارت ۇنەمى بىلاي دەيتىن: ”مەن كوپ ءارىپ جازا المايمىن، ءبىراق بارلىعىمىز جۇڭگولىقپىز، وتاننىڭ ءاربىر سۇيەم جەرىن ويداعىداي قورعاۋىمىز كەرەك دەگەندى بىلەمىن“.

ءۇرىمجى قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك اۆتوبۋز شوفەرى گۋ شياڭفىڭ ءار كۇنى قالا كوشەلەرىن كەسىپ ءوتىپ، قارتتارعا، مۇگەدەكتەرگە جولىقسا ىرىقتىلىقپەن كومەكتەسىپ، ولاردى سۇيەمەلدەپ، سىرت جەرلەردەن كەلگەن ساياحاتشىلارعا جولىقسا سابىرلىلىقپەن جول نۇسقاپ، كولىك اقىسىن ۇمىتىپ قالعان جولاۋشىلارعا جولىقسا ىرىقتىلىقپەن تولەي سالىپ ءجۇردى. ۇزىندىعى 10 مەتر كەلەتىن اۆتوبۋز ءىشى كىشكەنە بولعانىمەن، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ ارالاسۋىنىڭ، ىشتەسۋىنىڭ ميكرو تەرەزەسىنە اينالدى.

بىلتىر 7 - ايدا بەيجيڭ تيان - انمىن الاڭىندا مەملەكەت ءانى ورىندالىپ، مەملەكەت تۋى كوتەرىلگەن ساتتە، شەريا اۋدانى شەريا قالاشىعى سەنترلى باستاۋىش مەكتەبىنىڭ وقۋشىسى پاتيماحان پارھات وكشەسىن كوتەرىپ قۇرمەت بىلدىرگەندە كوزىنەن جاس پارلادى، بۇل كورىنىس اپپارات كوزىنە ءتۇسىپ، سان  ميلليونداعان  توراپتاستى  اسەرلەندىردى.  وزگەلەرگە  تەرەڭ  اسەر  قالدىرعانى بالانىڭ ”بەس جۇلدىزدى قىزىل تۋ كوك اسپاندا تۇر، ول كوز جاۋىن الاتىن نارت قىزىل ءتۇس، سونداي - اق جۇرەگىمدەگى ماڭگى وشپەيتىن قىزىل ءتۇس“ دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى بولدى.

...

بەينەت پەن زەينەتتى بىرگە وتكەردى، داڭق پەن نامىستا بىرگە بولدى، اششى - تۇششىنى بىرگە تاتتى، تاعدىرلاس بولدى، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعاسىنىڭ قالىپتاسۋى جانە دامۋى − حالىقتىڭ قالاۋى، ۇلكەن اۋقىم، تاريحي سوزسىزدىك.

ءبىر جىلدان بەرى، بۇكىل شينجياڭنىڭ جەر - جەرىنە تارالعان ۇلتتار ىنتىماعى ۇلكەن اۋلاسىندا ەتەنە سۇيىسپەنشىلىكتىڭ قۋانىش كۇلكىسى ەستى؛ ارلى - بەرلى قايشالىسقان ”ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى“ اتتى پويەز ءبىر - بىرىنە قارايلاسقان سۇيىسپەنشىلىكتىڭ كۋاسى بولدى؛ ءبي تەاترى «كۇسان»، حۇجاتتى فيلم «شينجياڭنىڭ بايتاق دالاسى»، «زو زۇڭتاڭنىڭ شينجياڭدى قايتارىپ الۋى» سياقتىلار جاپپاي جاقسى باعاعا يە بولىپ، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ رۋحاني تۇرمىسىن بايىتۋمەن بىرگە، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعاسىنىڭ يدەيالىق نەگىزىن ۇزدىكسىز بەكەمدەدى.

جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمى تيانشان قاراعايىنداي قۇنارلى توپىراققا تەرەڭ تامىر تارتىپ، ەڭسەسىن تىك كوتەرىپ، ۇرپاقتان - ۇرپاققا جالعاسۋدا.

  مادەنيەت ارقىلى تاربيەلەدى، ءۇنسىز نارلەندىردى

داريانىڭ توقتاۋسىز جوڭكىلە اعۋى ونىڭ قاينارى بار بولعاندىعىندا. جۇڭحۋا وركەنيەتىنىڭ كەنىشتى دە شۇرايلى، ارىدان باستاۋ الىپ، ۇزىلمەي جالعاسقان، كوپ نەگىزدى، ءبىر تۇلعالى، بارلىعىن قامتىعان مادەنيەت ەرەكشەلىگى حۋاشيانىڭ بايتاق دالاسىن نارلەندىرىپ، شەكارا ءوڭىردىڭ تاۋ - وزەندەرىنە شۋاق شاشتى.

شينجياڭدى مادەنيەتپەن نارلەندىرۋ جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شينجياڭدى باسقارۋ جالپى جوباسىنىڭ ماڭىزدى مازمۇنى، ونىڭ كوزدەگەنى جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ورتاق رۋحاني مەكەنىن قۇرۋ، ءار ۇلت بۇقاراسىن جۇڭگو پەيىلىن، جۇڭحۋا رۋحىن بەكەمدەۋگە تاربيەلەپ، جەتەكتەپ، ساياسي جاقتا شىنايى مويىنداۋعا، جۇرتتىڭ قۇپتاۋ - قۇپتاماۋىنا قاتىستى ماسەلەلەردى تۇبىرىنەن شەشۋ.

«ماناس» − مىڭ جىلدان بەرى تارالىپ كەلگەن، قىرعىز ۇلتى ماقتانىش تۇتاتىن باتىرلىق ەپوس، 2006 - جىلى مەملەكەت دارەجەلى بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارى تىزىمدىگىنە ەنگىزىلدى، 2009 - جىلى بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمى وقۋ - اعارتۋ، عىلىم، مادەنيەت ۇيىمىنىڭ ادامزاتتىڭ بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارىنىڭ ۋاكىلدىك تۋىندىلارى تىزىمىنە ەنگىزىلدى.

جاڭا داۋىردە شينجياڭ جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىن جاسامپازدىقپەن كادەگە جاراتۋدى، جاڭالىق اشا دامىتۋدى جەدەل ىلگەرىلەتكەندىكتەن، «ماناس» ومىرشەڭ كۇشىن كۇن سايىن قاۋلاتىپ، قوس كىسىلىك ايتۋ، حور، اسپاپپەن سۇيەمەلدەپ ايتۋ، ايتىس، ويىن كورسەتىپ ايتۋ، ءان تەاترى، ءبي تەاترى سياقتى تۇرلىشە فورمالارمەن كورەرمەندەرمەن جۇزدەستى ءارى قومىز، سىبىزعى سياقتى ۇلتتىق مۋزيكا اسپاپتارى قوسىلدى، ءسويتىپ، وسى مىڭ جىلدىق ەپوس ۇزدىكسىز جاڭالىق اشۋ بەينەسىمەن پامير ۇستىرتىنەن اناعۇرلىم كەڭ دۇنيەگە بەت الدى.

شينجياڭ تاريحى − ءار ۇلتتىڭ شۇعىلالى مادەنيەتتى بىرگە جاراتۋ تاريحى. بايىرعى جىبەك جولى وسى ارادا اسقاق ءان قالدىردى، «ماناس»، «جاڭگىر» سياقتىلاردىڭ بارلىعى جۇڭحۋا ۇلتى مادەنيەت قازىناسىنداعى باعالى بايلىق.

تاۋ مەن تەڭىز توعىسىپ، مادەنيەت جۇلگەسى بىرگە ءومىر ءسۇردى. جىجياڭ پيڭحۋ پيپاسى مەن شينجياڭ دومبىراسى ءبىر ساحنادا قوسىلىپ تارتىلىپ، دىبىس ىرعاعى توعىستى؛ بەيجيڭ تەرى كولەڭكە قويىلىمىنىڭ ساعىمى وزگەرىپ، شينجياڭ مۇقام ونەرىن جاندى بەينەلەدى... 2026 - جىلعى ”شينجياڭ جاقسى جەر“ بەيزاتتىق مۇرا بويىنشا شينجياڭعا كومەكتەسۋ نەگىزگى تاقىرىپتىق كورمەلەۋ قيمىلىندا بۇكىل ەلدەگى 31 ولكە، اۆتونوميالى رايون، توتە قاراستى قالا جانە بيڭتۋانداعى بەيزاتتىق مۇرالاردىڭ ۋاكىلدىك جالعاستىرۋشىلارى ءبىر ارادا باس قوسىپ، جەر - جەر بەيزاتتىق مۇرا ونەرىنەن ءوزارا ۇلگى الىپ، بىرگە ءومىر ءسۇرىپ، جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ كوپ نەگىزدى، ءبىر تۇلعالى، بارلىعىن قامتىعان ايبىندى بەينەسىن جاندى دالەلدەدى.

”بۇل ارادا شينجياڭدى مادەنيەتپەن نارلەندىرۋ ابستراكت ۇعىم ەمەس، قايتا كوزبەن كورۋگە، قولمەن ۇستاۋعا، توعىستىرۋعا بولاتىن رەالدىق“، - دەدى سانشي اسقاباق جابدىقتارى شەبەرلىگى بەيزاتتىق مۇرالارىنىڭ ۋاكىلدىك جالعاستىرۋشىسى جاڭ يۋان تەبىرەنە.

ءتىل ۇشتاسقاندا عانا كوڭىلدەر توعىسادى. مەملەكەتتە ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل - جازۋدى كەڭەيتۋ، جالپىلاستىرۋ − جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەۋدىڭ ماڭىزدى ىرگە تاسى، سونداي - اق شەكارا وڭىردەگى جوعارى مەكتەپتەردە ءمورال ارقىلى تاربيەلەۋ ءتۇبىرلى مىندەتىن تياناقتاندىرۋدىڭ، شينجياڭدى مادەنيەتپەن نارلەندىرۋدى ىشكەرىلەي اتقارۋدىڭ ماڭىزدى مازمۇنى.

”سالەمەتسىز بە“! ءۇشتۇرپان اۋدانى چيانجين قالاشىعى مەملەكەتتە ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل باستاۋىش مەكتەبىنە بارساڭىز، بارلىق وقۋشى ىرىقتىلىقپەن كەلىپ امانداسادى. ”جول - جوسىن ۇيرەنبەسەڭ، قوعامنان ورنىڭدى تابا المايسىڭ“. وسى مەكتەپتىڭ وقۋشىسى گۇلنازار تۇرسۇن بىلاي دەدى: وتاندىق ءىلىم كلاسسيك شىعارمالارىن داۋىستاپ وقىعاندا، ساباقتاستار جۇڭحۋانىڭ ءداستۇرلى تاماشا ءمورالىن سەزىنىپ، اتا - انانى قۇرمەتتەۋدى، باسقالارعا قايىرىمدى بولۋدى، ۋادەسىن ورىنداۋدى ۇعىندى“.

”مەملەكەتتە ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل - جازۋ − ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ قاتىناس، بارىس - كەلىس جاسايتىن كوپىرى ءارى جاستار مەن ورەندەردىڭ ءوسىپ - جەتىلۋىنىڭ، دارىندى بولۋىنىڭ، ارمانعا قانات قاعۋىنىڭ، ارماندى ورىنداۋىنىڭ’ التىن كىلتى‘“. مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايىنىڭ ۋاكىلى، وسى مەكتەپتىڭ باستىعى قۇربان نياز بىلاي دەدى: مەملەكەتتە ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل - جازۋدى جالپىلاستىرۋ، جۇڭحۋا مادەنيەتىن جالعاستىرۋ ارقىلى ءار ۇلت جاستارى مەن ورەندەرىنىڭ مەملەكەت سۇيىسپەنشىلىگىن نىعايتىپ، مادەنيەتتى شىنايى مويىنداۋدى كۇشەيتىپ، جۇڭحۋا ۇلتى ۇلى شاڭىراعىمەن ىرىقتىلىقپەن توعىسىپ، ءبىلىم مەن قابىلەتتەرى ارقىلى مەكەندى گۇلدەندىرىپ، وتاننىڭ ءۇمىتىن اقتاۋىن ءۇمىت ەتەمىن.

كىتاپ − وركەنيەت دانەكەرى، كىتاپ وقۋ ارقىلى مادەنيەت جۇلگەسىن جالعاستىرۋعا بولادى.

كۇنلۇن تاۋىنىڭ باۋرايىندا كىتاپ وقۋ ورلەۋى بىرتىندەپ كوتەرىلدى. 9 - ايدىڭ باس شەنىندە 3 - كەزەكتى شينجياڭ جالپى حالىقتىق كىتاپ وقۋ جينالىسى حوتاندا وتكىزىلدى. حوتان بايىرعى جىبەك جولىنىڭ وڭتۇستىك جەلىسىندەگى ماڭىزدى قالاشىق رەتىندە، كۇنلۇن مادەنيەتى، يۇيتيان مادەنيەتى، جىبەك جولى مادەنيەتى وسى ارادا توعىسىپ، تولىسىپ، شۇعىلا شاشقان مادەنيەت مايەگىن قالىپتاستىردى.

شينجياڭدى مادەنيەتپەن نارلەندىرۋ كۇندەلىكتى تۇرمىسقا ءنار بەرىپ، جۇرەككە ۇيالادى. جالپى حالىقتىڭ كىتاپ وقۋ بارىسى شىنايى مويىنداۋدى كۇشەيتۋ، جۇرت تىلەگىن ۇيىستىرۋ، توعىسۋدى جەبەۋ بارىسى بولىپ تابىلادى. قازىر حوتان ايماعىندا 1597 شارۋالار كىتاپ وقۋ ءۇيى، 21 قالا (كورىنىس ءوڭىرى) كىتاپ وقۋ ءۇيى، كىتاپ بولمەسى، 12 اۋىل - قىستاق كىتاپحاناسى قۇرىلىپ، كىتاپ وقۋ اۋانى قالانىڭ تۇرمىسىمەن توعىسىپ، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ رۋحاني تۇرمىسىن نارلەندىردى.

مادەنيەت نەگىزگى ساتىدا تامىر تارتىپ، جۇرت تىلەگى العا ۇمتىلۋمەن توعىستى. مادەنيەت ارقىلى تاربيەلەپ، مادەنيەت ارقىلى كۇش - قۋاتتى شوعىرلاندىرعان جاندى كارتينا شينجياڭنىڭ بايتاق دالاسىندا بىرتىندەپ اشىلدى.

  تاعاندى بەكەمدەپ، نەگىزدى جەتىلدىردى، باياندى تىنىشتىقتى كوزدەدى

تيانشان الابىندا تۋىلعان قۋانارلىق وزگەرىستەر جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شينجياڭدى باسقارۋ جالپى جوباسىنىڭ قۋاتتى امالياتتىق ۇلى كۇشىن تولىق دالەلدەدى.

”اماندىقتا جاماندىقتىڭ بولارىن ويلاۋ كەرەك، ويلانعاندا دايىندىق بولادى، ساقتىقتا قورلىق جوق“. شەكارا ءوڭىردى باسقارۋدىڭ، ۇلت قىزمەتىنىڭ، مادەنيەت قۇرىلىسىنىڭ جولى بۇراڭ ءارى ۇزاق، ءسوز جوق، ۇزاق ۋاقىت ۇلەس قوسىپ، ۇزدىكسىز كۇش سالىپ، تىنباي العا باسىپ، شەبەرلىكپەن ىستەپ، شەبەرلىكپەن ناتيجە شىعارۋ كەرەك.

يدەيا تاعانىن بەكەمدەپ، نەگىزىن جەتىلدىرگەندە عانا باياندى تىنىشتىق ورنايدى. ”ءار ۇلت كادرلارى مەن بۇقاراسىن دۇرىس مەملەكەت كوزقاراسىن، تاريح كوزقاراسىن، ۇلت كوزقاراسىن، مادەنيەت كوزقاراسىن، ءدىن كوزقاراسىن ورناتۋعا جەتەكتەۋ كەرەك“، - دەپ باسا دارىپتەدى باس شۋجي شي جينپيڭ.

باس شۋجيدىڭ تاپسىرماسىن ەستە بەرىك ساقتاپ، شينجياڭ شينجياڭنىڭ ءىشى - سىرتىنداعى بىلىكتى مامانداردى جيناپ، اقىل - پاراسات توپتاپ قامال الىپ، دەن قويا جازدى، «جۇڭگو شينجياڭ ءوڭىرىنىڭ تاريحىن»، «جۇڭگو شينجياڭ ءوڭىرىنىڭ ءدىن تاريحىن» قۇراستىرىپ جازۋدى ورىنداپ، 9 - ايدىڭ 2 - كۇنى بەيجيڭدە رەسمي جاريالادى.

”شينجياڭنىڭ ەكى تاريحى“ ۇلى بىرلىك جاعدايىنداعى مەملەكەتتى باسقارۋ جۇيەسىندە شينجياڭنىڭ گۇلدەنىپ - كوركەيۋى، العا باسۋى سىندى شۇعىلالى ەپوستى جانە كوپ ءتۇرلى ءدىن قاتار ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىنىڭ بىرتىندەپ وزگەرۋى سىندى تاريحي كارتينانى جۇيەلى ايگىلەدى، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ شينجياڭدى باسقارۋ شۇعىلالى بارىسىن تەرەڭ باياندادى، جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شينجياڭدى باسقارۋ جالپى جوباسىنىڭ تابىستى امالياتىن جاپپاي ايگىلەدى.

”’شينجياڭنىڭ ەكى تاريحىنىڭ‘ باسپادان شىعۋى ءدىن سالاسىنداعى قايراتكەرلەرگە شينجياڭنىڭ ەجەلدەن كوپ ۇلت شوعىرلى قونىستانعان، كوپ ءدىن قاتار ءومىر سۇرگەن ءوڭىر ەكەندىگىن اناعۇرلىم جەتە تانىتتى. ءارقانداي ءدىن شينجياڭنىڭ بايتاق دالاسىندا جالعاسۋ، دامۋ ءۇشىن، ءسوز جوق، جۇڭحۋا وركەنيەتىنىڭ قۇنارلى توپىراعىندا تامىر تارتىپ، ءداۋىر مەن قوعامعا ۇيلەسۋى كەرەك، بۇل نەشە مىڭ جىلدىق تاريحي وزگەرىستىڭ تابيعي زاڭدىلىعى“، - دەدى جۇڭگو ءىسلام ءدىنى قوعامىنىڭ ورىنباسار باستىعى، ءۇرىمجى قالاسى شانشي ۇلكەن مەشىتىنىڭ احۇنى باي شىڭفۋ.

تاريحتى اينا ەتكەندە، گۇلدەنۋ مەن قۇلدىراۋدىڭ سەبەبىن بىلۋگە بولادى، تاريحپەن رۋح سومداعاندا، حالىق تىلەگىن ۇيىستىرۋعا بولادى. شينجياڭنىڭ تاريحي ماسەلەلەرىن جەتە ءتۇسىنىپ، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن جۇرەك تۇكپىرىنە تەرەڭ ۇيالاتقاندا، ءار ۇلت حالقى اقىل - پاراساتى مەن كۇش - قۋاتى ونان ارى ۇيىسىپ، بىرگە ىنتىماقتاسا كۇرەس جۇرگىزىپ، بىرگە گۇلدەنىپ - كوركەيىپ، داميدى − بۇگىنگى شينجياڭدا ءار ۇلت حالقى اناردىڭ دانىندەي تىعىز ۇيىسىپ، جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋ جولىندا بىرگە ارشىندى قادام تاستاۋدا، ۇلى وتاندى، جۇڭحۋا ۇلتىن، جۇڭحۋا مادەنيەتىن، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىن، جۇڭگوشا سوتسياليزمدى شىنايى مويىنداۋ بۇرىن بولىپ كورمەگەن دەڭگەيگە جەتىپ، حالىق تىلەگىن ۇيىستىراتىن، ىنتىماقتاسا ەكپىندەي ىلگەرىلەيتىن قۋاتتى رۋحاني دانەكەر قالىپتاستىردى.

وتان امان - ەسەن، بۇكىل مەملەكەت پەن وتباسى تىلەكتەس؛ داڭعىل جول ساپارى كەڭ دە شەكسىز. باس شۋجي شي جينپيڭ تەرەڭ اتاپ كورسەتكەن ”ءتورت ورتاق“ وسى بايتاق دالادا جۇرت جۇرەگىنە تەرەڭ ۇيالادى − ”ءار ۇلت حالقىنىڭ بارلىعىنىڭ ءبىر ورتاق مەكەنى بار، ول − جۇڭگو؛ بارلىعىنىڭ ءبىر ورتاق سالاۋاتى بار، ول − جۇڭحۋا ۇلتى؛ بارلىعىنىڭ ءبىر ورتاق اتى بار، ول − جۇڭگولىق؛ بارلىعىنىڭ ءبىر ورتاق ارمانى بار، ول − جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋىن جۇزەگە اسىرۋ“!